Grčka crkva u Rumi: barokno nasleđe i spomenik cincarske zajednice

Istorijat i osnivanje: uloga Cincara i Grka u urbanizaciji Rume

U samom srcu sremske ravnice, na raskrsnici puteva koji povezuju Beograd, Novi Sad i Šabac, leži Ruma — grad bogate trgovačke, građanske i verske tradicije. Među njenim sakralnim zdanjima posebno mesto zauzima Hram Sošestvija Svetog Duha, među lokalnim stanovništvom i istoričarima vekovima poznat pod jednostavnim i prepoznatljivim nazivom — Grčka crkva.

Istorijat ovog hrama neraskidivo je vezan za urbanistički nastanak Nove Rume sredinom 18. veka. Nakon povlačenja Osmanskog carstva iza Save i Dunava, Habzburška monarhija je planski kolonizovala i razvijala Srem kao strateški pogranični pojas. Vlastelin baron Marko Pejačević osnovao je 1746. godine Novu Rumu kao slobodno trgovačko naselje, privlačeći vešte zanatlije i trgovce različitih nacionalnosti.

Među prvim i najuglednijim doseljenicima bila je brojna zajednica Cincara (Vlaha sa juga Balkana) i etničkih Grka, koji su izbegli iz Moskopolja, Janjine, Epira i Makedonije pred turskim represalijama. Ovi doseljenici bili su izuzetno obrazovani, govorili su više jezika i držali u svojim rukama trgovinu žitom, vinom, stokom, kožom i manufakturnom robom na celom potezu između Beča, Trsta i Soluna. Želeći da u novoj domovini stvore sopstveno duhovno ognjište, bogati trgovci su sakupili znatna sredstva i 1758. godine započeli gradnju sopstvenog hrama posvećenog Silasku Svetog Duha na apostole, koji je dovršen i osveštan 1767. godine.

Iako su se Cincari i Grci tokom 19. veka kroz mešovite brakove i zajedničku pravoslavnu veru u potpunosti asimilovali u srpsku građansku sredinu Rume, crkva je trajno zadržala uspomenu na svoje zadužbinare kroz naziv, sačuvane grčke natpise na ikonama i grobne ploče uglednih trgovačkih porodica u crkvenoj porti.

Arhitektura sremskog baroka i remek-delo zografa Georgija Stojanovića

Grčka crkva u Rumi predstavlja klasičan i izuzetno čist primer vojvođanskog baroka druge polovine 18. veka. Hram je jednobrodna građevina sa polukružnom oltarskom apsidom na istoku i reprezentativnim, vitkim baroknim zvonikom na zapadnoj strani koji se uzdiže iznad glavnog portala.

Spoljašnje fasade raščlanjene su plitkim pilastrima sa profilisanim kapitelima, krovnim vencem i visokim prozorima lučnog oblika. Zvonik je završen karakterističnom baroknom „kapom” od kovanog bakra sa krstom na jabuci, koja se elegantno ocrtava na ravničarskom horizontu Srema.

Raskošni barokni ikonostas

Prava riznica hrama nalazi se u njegovoj unutrašnjosti. Reč je o monumentalnom, višespratnom ikonostasu koji u istoriji srpske umetnosti 18. veka zauzima jedno od najviših mesta:

• Duborebarska konstrukcija: Izradio ju je poznati vojvođanski majstor Pavle Čortanović. Ikonostas je bogato ukrašen duborezom u pozlaćenom drvetu sa motivima prepletene vinove loze, rascvetalih ruža, akantusovog lišća i figura heruvima, što stvara utisak čipke u drvetu.
• Ikonopis Georgija Stojanovića: Ikone je naslikao novosadski zograf Georgije Stojanović između 1768. i 1772. godine. Stojanovićev slikarski stil predstavlja fascinantan most između tradicionalnog vizantijskog ikonopisa i novih tekovina evropskog baroka. Njegove figure odlikuju se mekim plastičnim senčenjem, bogatom draperijom u jarkim tonovima purpura, zlata i azura, i izuzetno ekspresivnim izrazima lica svetitelja.
• Grčki donatorski zapisi: Na pojedinim prestonim ikonama i bogoslužbenim predmetima od srebra i danas se mogu pročitati urezani donatorski zapisi na grčkom jeziku, sa imenima trgovaca koji su darovali ikone za spas svojih duša i napredak svojih trgovačkih poslova.

Istraživanje Rume: izletište Borkovac, Zavičajni muzej i vašar

Nakon posete Grčkoj crkvi, vredi posvetiti nekoliko sati istraživanju drugih znamenitosti Rume i njene pitome okoline:

1. Zavičajni muzej Ruma: Smešten u prelepoj zgradi Franjevačkog samostana iz 1772. godine u centru grada. Poseduje izuzetno bogatu arheološku zbirku sa praistorijskog lokaliteta Gomolava kod Hrtkovaca (jednog od najvažnijih neolitskih nalazišta u Evropi), kao i zbirku posvećenu građanskom životu, zanatima i Cincarima u Sremu.
2. Izletište i jezero Borkovac: Nalazi se na svega dva kilometra severno od centra Rume, u pravcu Fruške gore. Okruženo je gustom borovom šumom, poseduje uređene trim-staze, akva-park, restorane i mirno jezero idealno za šetnju, ribolov i piknik u prirodi.
3. Čuveni Rumski vašar: Ako Rumu posećujete svakog trećeg dana u mesecu, doživećete neverovatan kulturološki fenomen — Rumski vašar, tradiciju dugu preko 270 godina (ustanovljenu još carskom poveljom carice Marije Terezije 1747. godine). Vašar okuplja desetine hiljada posetilaca iz cele zemlje, sa ponudom svega — od konja i poljoprivrednih mašina, do domaće hrane, pečenja pod šatrama i antikviteta.

Sremački kulinarski hedonizam: kulen, šunka, štrudle i bermet

Srem je u celoj regiji sinonim za bogatu, jaku i poštenu ravničarsku hranu pripremljenu bez žurbe:

• Sremski kulen i domaća sušena šunka: Kralj sremske trpeze, pravljen od zrelog svinjskog mesa seckanog na krupnije komade, sa dosta ljute domaće crvene paprike, belog luka i soli, dimljen na hladnom bukovom dimu i sušen na sremskoj košavi po nekoliko meseci.
• Sremačke štrudle sa makom i orasima: Tradicionalni kolač od kiselog testa bogato filovan mlevenim makom kuvanim u mleku ili orasima, prepoznatljiv po tankom testu i debelom, sočnom sloju nadeva.
• Fruškogorski bermet: Autentično aromatizovano desertno vino sa južnih padina obližnje Fruške gore, oplemenjeno pelenom, cimetom, karanfilićem i suvim voćem, koje se nekada pilo na bečkom carskom dvoru i nalazilo na vinskoj karti zlosrećnog broda „Titanik”.

Produženi izlet ka Fruškoj gori: manastir Novo Hopovo i vinski podrumi Iriga

Smeštena na samom prelazu između beskrajne sremske ravnice i pitomih šumovitih padina Fruške gore, Ruma predstavlja savršenu kapiju za istraživanje „srpske Svete Gore” i njenih viševekovnih duhovnih i vinskih tradicija:

• Manastir Novo Hopovo: Udaljen svega 12 km severno od Rume putem ka Irigu i Iriškom vencu, Novo Hopovo je jedan od najznačajnijih i arhitektonski najraskošnijih fruškogorskih manastira. Zadužbina je despota Đorđa Brankovića (vladike Maksima) sa početka 16. veka. Manastirska crkva posvećena Svetom Nikoli odlikuje se jedinstvenom monumentalnom kupolom sa kružnim kolonadama i izuzetno vrednim freskama koje su slikali nepoznati majstori sa Svete Gore, pod snažnim uticajem italo-kritske renesansne škole. U Novom Hopovu se kao mlad monah zamonašio i proveo tri godine veliki srpski prosvetitelj Dositej Obradović pre nego što se otisnuo na svoje prosvetiteljsko putovanje po Evropi.
• Vinska prestonica Irig i fruškogorski podrumi: Gradić Irig, kroz koji se prolazi na putu od Rume ka Hopovu, tokom 18. i 19. veka bio je prestonica sremskog vinogradarstva, gde je 1842. godine osnovana i prva srpska čitaonica u Sremu. Na osunčanim južnim obroncima Fruške gore vekovima uspevaju vrhunske sorte grožđa: italijanski rizling, grašac, traminac, frankovka i neoplanta. Porodične vinarije nude degustacije u autentičnim podzemnim lagumima uz domaći kulen, kozji sir i priče o tajnama spravljanja pravog bermeta.

Kombinacija baroknog nasleđa cincarskih trgovaca u Rumi, tišine hopovskih šuma i plemenitih kapi fruškogorskih vina pruža celovit i nezaboravan vikend doživljaj autentičnog ravničarskog Srema.

Cincari i grčki trgovci u Sremu: kako su trgovački karavani izgradili Rumu

Postojanje Grčke crkve (Hrama Prenosa moštiju Svetog Nikole) u srcu Rume svedoči o fascinantnom istorijskom poglavlju naseljavanja i privrednog uspona Srema tokom 18. i 19. veka pod vlašću Habzburške monarhije. Nakon povlačenja Osmanskog carstva, duž trgovačkih puteva sa juga Balkana (iz Epira, Tesalije i Makedonije) u Srem pristižu brojne cincarske i grčke trgovačke porodice.

Cincari i Grci bili su vešti trgovci, bankari, zanatlije i posednici koji su uspostavili trgovačke veze između Beča, Trsta, Soluna i Carigrada. U Rumi su osnovali snažnu trgovačku koloniju koja je grad pretvorila u vodeći vašarski i privredni centar Sremske županije. Kao znak svoje ekonomske moći i pravoslavnog identiteta, zajedno sa lokalnim srpskim stanovništvom podigli su ovaj reprezentativni hram, unoseći u ravničarski Srem elemente mediteranskog duha i rafinirane vizantijsko-barokne estetike.

Remek-delo baroknog klasicizma: ikonostas Georgija Bakalovića i duborez Marka Vujatovića

Unutrašnjost Grčke crkve u Rumi krije pravo umetničko blago srpskog i pravoslavnog slikarstva prve polovine 19. veka. Centralno mesto zauzima monumentalni visoki ikonostas, koji predstavlja vrhunski spoj kasnobaroknih formi i ranoklasicističke elegancije.

Raskošnu drvorezbarsku konstrukciju ikonostasa izradio je čuveni karlovački duborezac Marko Vujatović, majstor poznat po filigranski preciznim prepletima floralnih motiva, akantusovog lišća, vaza i anđeoskih glava. Slikanje ikona povereno je Georgiju Bakaloviću, jednom od najcenjenijih srpskih slikara klasicizma koji je zanat učio kod Stefana Gavrilovića u Sremskim Karlovcima. Bakalovićev prefinjeni kolorit, mirne draperije i produhovljeni svetiteljski likovi na carskim dverima i prestolnim ikonama čine ovaj ikonostas spomenikom kulture od izuzetnog značaja i nezaobilaznom tačkom svakog kulturnog hodočašća kroz Srem.

Pametni telefon u Rumi: barokni detalji, vinske rute i navigacija

Saveti za korišćenje vašeg Android uređaja tokom posete Rumi:

• Fotografisanje baroknog ikonostasa u zatvorenom prostoru: Zbog očuvanja osetljivih pigmenata na ikonama iz 18. veka, fotografisanje sa blicem je strogo zabranjeno. Prebacite kameru u Pro režim sa otvorom blende f/1.8 ili uključite Noćni režim. Postavite telefon u horizontalni položaj i snimite raskošni zlatni preplet Čortanovićevog duboreza pri prirodnom svetlu sveća i lustera.
• Povezivanje sa fruškogorskim manastirima: U aplikaciji Google Maps sačuvajte rutu od Rume ka južnim manastirima Fruške gore (Krušedol, Velika Remeta, Grgeteg i Novo Hopovo), koji su od grada udaljeni svega 15 do 20 minuta vožnje kvalitetnim putem ka Irigu.
• Aplikacija za biciklističke rute Srema: Ukoliko volite biciklizam, aplikacija Komoot nudi odlično mapirane rute kroz ravni Srem, povezujući Rumu sa Borkovcem i fruškogorskim vinarijama po ravnim, slabo prometnim lokalnim putevima.

Grčka crkva u Rumi stoji kao tihi i dostojanstveni spomenik epohe u kojoj su se u srcu Srema susretale različite kulture, jezici i trgovački putevi. Zadužbina cincarskih i grčkih trgovaca koji su svoj novi dom pronašli u ravnoj Panoniji podseća nas na vekovnu otvorenost ovog podneblja i bogatstvo tradicije koja je utkana u identitet današnje Vojvodine.