Krakov: stari grad, kraljevski Vavel, Kazimjež i memorijalni izleti

Kraljevski grad Poljske: Glavni trg (Rynek Główny), Sukjenjice i katedrala

Krakov (Kraków) je nesumnjivo duhovna i kulturna prestonica Poljske, grad koji čuva dušu i ponos nekadašnjeg moćnog poljskog kraljevstva. Za razliku od Varšave koja je u Drugom svetskom ratu bila planski i sistematski sravnjena sa zemljom od strane nacističkih okupatora, Krakov je čudom ostao gotovo potpuno pošteđen fizičkog razaranja. Zahvaljujući tome, njegove gotske crkve, renesansne palate, kaldrmisani trgovi i kraljevski dvorci i danas stoje u svom izvornom, autentičnom sjaju, zbog čega je istorijski centar Krakova davne 1978. godine uvršten u prvu grupu od samo dvanaest lokaliteta na čitavoj planeti koji su upisani na UNESCO-vu listu svetske baštine.

Središte krakovskog života već više od sedam vekova jeste Glavni trg (Rynek Główny). Sa dimenzijama od dve stotine sa dve stotine metara (površina od četiri hektara), to je najveći sačuvani srednjovekovni gradski trg u čitavoj Evropi. U samom centru trga uzdiže se monumentalna Dvorana sukna (Sukiennice) — renesansna natkrivena tržnica iz 14. veka, koja je vekovima bila međunarodno trgovačko čvorište gde su se razmenjivali poljsko žito, kože i so iz Vjeličke za svilu, začine i vosak sa Orijenta. U prizemlju Sukjenjica i danas rade tradicionalne drvene tezge sa ćilibarom sa Baltika, drvenim rezbarijama i čipkom, dok se na spratu nalazi Galerija poljskog slikarstva 19. veka.

Na severoistočnom uglu trga uzdiže se monumentalna crvena gotska Bazilika Svete Marije (Kościół Mariacki) sa svoja dva asimetrična tornja. Sa višeg tornja (visine 81 metar) svakog punog sata, dvadeset četiri sata dnevno, trubač svira tradicionalnu melodiju Hejnał mariacki na četiri strane sveta. Melodija se uvek naglo prekida u pola takta — u znak sećanja na srednjovekovnog trubača stražara koji je 1241. godine počeo da svira na uzbunu ugledavši mongolske konjanike kako napadaju grad, ali mu je tatarska strela probila grlo pre nego što je uspeo da dovrši pesmu. Unutrašnjost crkve čuva monumentalni drveni oltarski triptih Vajta Štosa (Veit Stoss) iz 15. veka — remek-delo kasnogotičkog vajarstva sa preko dve stotine figura isklesanih iz stabala lipe.

Brdo Vavel: kraljevski dvorac, katedrala poljskih kraljeva i zmaj

Južno od Glavnog trga, na krečnjačkom uzvišenju iznad meandara reke Visle, ponosno se uzdiže brdo Vavel (Wawel) — krunsko svetilište poljske državnosti i monarhije. Ovde su poljski kraljevi vladali više od pet stotina godina, sve dok kralj Sigismund III Vasa 1596. godine nije premestio prestonicu u Varšavu.

Kraljevski kompleks obuhvata Kraljevski dvorac (Zamek Królewski), sa velelepnim renesansnim unutrašnjim dvorištem sa trostrukim arkadama koje su projektovali italijanski arhitekti po uzoru na firentinske palate. Unutar dvorca možete posetiti Kraljevske reprezentativne odaje sa tavanicom ukrašenom sa trideset isklesanih ljudskih glava („Vavelske glave”), Krunsku riznicu i neprocenjivu zbirku od preko stotinu i trideset monumentalnih flamanskih tapiserija (arasa) koje je u 16. veku naručio kralj Sigismund II Avgust.

Tik uz dvorac uzdiže se Katedralska crkva Svetog Stanislava i Vaclava (Vavelska katedrala). Ovo je poljski pandan Vestminsterskoj opatiji u Londonu ili katedrali u Remsu: ovde je krunisano trideset sedam poljskih kraljeva i kraljica, i ovde većina njih počiva u monumentalnim sarkofazima od mermera i peščara. U središtu crkve nalazi se srebrni oltar-mauzolej Svetog Stanislava, zaštitnika Poljske. Popnite se u Zvonik Sigismunda i dodirnite grandiozno zvono Sigismund (Dzwon Zygmunt), izliveno 1520. godine od zarobljenih ruskih topova, čiji se moćni zvuk od jedanaest tona oglašava samo tokom najvećih crkvenih i državnih praznika.

U podnožju litice prema Visli nalazi se Zmajeva pećina (Smocza Jama). Prema drevnoj legendi, ovde je u pećini živeo strašni Vavelski zmaj (Smok Wawelski) koji je terorisao grad i proždirao stoku i devojke, sve dok ga mudri obućarski kalfa Skuba nije prevario podmetnuvši mu ovčiju kožu napunjenu sumporom. Zmaj je pojeo mamac, osetio strašnu žeđ i popio pola reke Visle dok nije pukao! Ispred pećine danas stoji bronzana statua zmaja koja na svakih nekoliko minuta izbacuje pravi plamen iz čeljusti, na radost dece i turista.

Jevrejska četvrt Kazimjež: sinagoge, Šindlerova fabrika i boemski duh

Samo desetak minuta hoda jugoistočno od Vavela leži Kazimjež (Kazimierz) — četvrt sa jednom od najfascinantnijih i najpotresnijih istorijskih priča u Evropi. Osnovao ga je 1335. godine kralj Kazimir Veliki kao poseban grad, a od kraja 15. veka Kazimjež je postao jedan od najvažnijih centara jevrejskog duhovnog, trgovačkog i kulturnog života u svetu.

Ovde su delovali slavni rabini, filozofi i učenjaci, a četvrt je brojala sedam monumentalnih sinagoga. Najstarija među njima jeste Stara sinagoga (Stara Synagoga) iz 15. veka, najstarija sačuvana jevrejska bogomolja u Poljskoj, koja danas čuva Muzej istorije Jevreja Krakova. Pored nje nalazi se sinagoga Remuh sa drevnim renesansnim grobljem iz 16. veka gde se vernici i danas mole na grobu mudrog rabina Mojsija Iserlesa.

Tragična sudbina zadesila je Kazimjež tokom nacističke okupacije, kada je celokupno jevrejsko stanovništvo nasilno preseljeno u zloglasni geto u susednom Podgórzu, a potom deportovano u logore smrti. Ova četvrt je postala globalno poznata kada je Stiven Spilberg 1993. godine ovde snimio svoj Oskarom nagrađeni film „Šindlerova lista”.

Preko reke Visle, u zgradi nekadašnje fabrike emajliranog posuđa nemačkog industrijalca Oskara Šindlera, danas se nalazi izuzetno potresan i moderan Muzej Fabrika Šindlera (Fabryka Emalia Oskara Schindlera). Izložba „Krakov pod nacističkom okupacijom 1939–1945” vodi vas kroz rekonstruisane ulice geta, zvuke sirena, fotografije i svedočenja o tome kako je Šindler, rizikujući sopstveni život i trošeći čitavo bogatstvo na podmićivanje nacističkih oficira, uspeo da spase preko 1.200 svojih jevrejskih radnika od sigurne smrti u gasnim komorama.

Danas je Kazimjež doživeo neverovatnu renesansu. Njegov centralni Novi trg (Plac Nowy) i ulice Szeroka i Józefa pretvoreni su u najuzbudljiviji boemski kvart Krakova, prepun kafeterija sa svećama, antikvarnica, meana sa živom klezmer muzikom i barova gde se do zore ispija poljska votka.

Podzemni svet soli: Vjelička (Wieliczka) i kapela Svete Kinge

Samo petnaest kilometara jugoistočno od centra Krakova (dvadeset minuta vožnje prigradskim vozom sa stanice Kraków Główny) nalazi se jedno od najvećih inženjerskih i umetničkih čuda Evrope — Kraljevski rudnik soli Vjelička (Kopalnia Soli Wieliczka).

So se na ovom mestu kopala u kontinuitetu više od sedam vekova — od 13. veka sve do 2007. godine. Rudnik se pruža na devet podzemnih nivoa do dubine od čak 327 metara, sa preko dve stotine i pedeset kilometara podzemnih hodnika i više od dve hiljade komora. Prihod od prodaje soli iz Vjeličke činio je u srednjem veku čak trećinu celokupnog budžeta Kraljevine Poljske, omogućivši izgradnju krakovskog univerziteta i dvoraca.

Turistička ruta vodi kroz tri i po kilometra podzemnih galerija do dubine od 135 metara (silazak počinje savladavanjem 380 drvenih stepenika u oknu Danilovič). Tokom šetnje prolazite pored podzemnih slanih jezera smaragdne boje, starih drvenih rudarskih mašina koje su pokretali konji, i desetina skulptura koje su pobožni rudari tokom vekova klesali direktno iz masivnih blokova kamene soli.

Apsolutni vrhunac obilaska jeste ulazak u Kapelu Svete Kinge (Kaplica św. Kingi). Reč je o monumentalnoj podzemnoj katedrali dugačkoj pedeset četiri metra, širine osamnaest i visine dvanaest metara, ukopanoj u stenu od soli na dubini od 101 metra. Apsolutno sve što vidite u ovoj dvorani napravljeno je od soli: podne ploče koje izgledaju poput uglačanog mermera, oltari, skulpture svetitelja, zidni bareljefi sa scenama Tajne večere i Hristovog rođenja, pa čak i grandiozni viseći lusteri sa hiljadama kristala soli koji svetlucaju poput najfinijeg brušenog stakla! Akustika u kapeli je nestvarna, a vazduh bogat mikroelementima soli ima dokazana lekovita svojstva za disajne puteve.

Memorijalni muzej Aušvic-Birkenau: dostojanstvena poseta i organizacija

Oko šezdeset pet kilometara zapadno od Krakova, u blizini gradića Osvjenćim, nalazi se mesto najvećeg masovnog zločina u istoriji ljudskog roda — bivši nemački nacistički koncentracioni logor i logor smrti Aušvic-Birkenau (Auschwitz-Birkenau). Tokom Drugog svetskog rata (1940–1945), nacistički režim je na ovom mestu industrijalizovao smrt i na najsvirepiji način ubio preko 1,1 milion ljudi — od čega preko milion Jevreja iz svih delova Evrope, kao i desetine hiljada Poljaka, Roma, sovjetskih ratnih zarobljenika i političkih zatvorenika.

Poseta Aušvicu nije turistička atrakcija u klasičnom smislu; to je čin dubokog istorijskog poštovanja, sećanja i opomene za celo čovečanstvo. Kompleks se sastoji iz dva dela: matičnog logora Auschwitz I sa zloglasnim natpisom od kovanog gvožđa „Arbeit macht frei” (Rad oslobađa) na ulaznoj kapiji, gde se u ciglanim kasarnama nalaze potresne muzejske postavke sa ličnim predmetima žrtava (hiljade kofera sa rukom ispisanim imenima, naočare, obuća i dečje igračke), i gigantskog logora Auschwitz II - Birkenau udaljenog tri kilometra, gde se pruža nepregledno polje drvenih baraka, osmatračnica i čuvena železnička pruga koja je vodila pravo do ruševina gasnih komora i krematorijuma.

Kako organizovati posetu: Zbog ogromnog interesovanja i očuvanja dostojanstva mesta, ulaznice se moraju rezervisati nedeljama unapred isključivo preko zvaničnog portala memorijala: auschwitz.org. Ulaz je besplatan za individualne posete u određenim terminima, ali se toplo preporučuje vođena tura sa licenciranim edukatorom (dostupna na engleskom i drugim svetskim jezicima). Iz Krakova do Osvjenćima se najlakše stiže redovnim autobusima sa Glavne autobuske stanice (MDA) koji polaze na svakih pola sata i staju direktno ispred memorijalnog centra (vožnja traje oko sat i dvadeset minuta).

Poljska trpeza: pjerogi, supa žurek u hlebu, zapjekanka i poljsko pivo

Poljska kuhinja je krepka, topla, izdašna i savršeno prilagođena hladnijim klimatskim uslovima. Ona slavi korenasto povrće, šumske pečurke, kiseli kupus, svinjsko i goveđe meso, dimljene kobasice i bogate supe.

Apsolutni nacionalni simbol Poljske jesu pjerogi (pierogi) — kuvani valjušci od mekog testa u obliku polumeseca, punjeni najrazličitijim nadevima. Najpoznatija tradicionalna varijanta jesu Pierogi ruskie (uprkos imenu, potiču iz istorijske Crvene Rusije / Galicije, a ne iz Rusije), punjeni mešavinom kuvanog krompira, svežeg belog sira (twaróg) i prženog crnog luka. Pjerogi se pre serviranja prelivaju hrskavim otopljenim čvarcima ili prženim lukom, a služe se uz kiselu pavlaku. Pored slanih, probajte i slatke pjeroge sa šumskim borovnicama ili višnjama.

Kada je reč o supama, kralj poljskog stola jeste žurek (żurek) — jedinstvena kisela supa koja se priprema fermentacijom ražanog brašna (zakwas). Supa se kuva sa dimljenom poljskom kobasicom (kiełbasa), suvim rebrima, belim lukom i majoranom, a na kraju se u nju dodaju polovine tvrdo kuvanih jaja. U krakovskim restoranima žurek se tradicionalno služi u izdubljenoj vekni okruglog ražanog hleba koja služi kao činija.

Za brzu uličnu hranu posetite Plac Nowy u srcu Kazimježa. U kružnoj zgradi stare kasapnice (Okrąglak) na sredini trga nalazi se niz prozorčića gde se prodaje kultna krakovska zapjekanka (zapiekanka) — polovina dugačkog bageta (preko 40 cm) zapečena sa dinstanim pečurkama i rendanim sirom, prelivena gustim kečapom i posuta svežim vlašcem. Uz to naručite neko od odličnih poljskih zanatskih piva (craft piva pivara Pinta ili AleBrowar) ili čašicu legendarne poljske votke Żubrówka sa travkom bizonove trave iz Bjalovješke prašume.

Praktični vodič za Krakov: poljski zlot (PLN), Jakdojade i aplikacije

Krakov je izuzetno moderan, bezbedan i tehnološki napredan grad u kome je boravak izuzetno prijatan.

Novac i valuta: Zvanična valuta je poljski zlot (PLN). Poljska je jedno od najrazvijenijih bezgotovinskih društava u Evropi — bukvalno sve, od ulične zapjekanke do karte u tramvaju i napojnice konobaru, možete platiti beskontaktno platnom karticom ili telefonom (Google Pay). Izbegavajte menjačnice u zoni Glavnog trga i železničke stanice sa oznakom „Kantor” koje nemaju jasno istaknut prodajni i otkupni kurs, jer naplaćuju skrivene provizije i do 20%!

Aplikacija Jakdojade (apsolutni favorit za prevoz): Za kretanje krakovskim tramvajima i autobusima obavezno instalirajte zvaničnu poljsku aplikaciju Jakdojade. Aplikacija funkcioniše savršeno: unesete gde se nalazite i gde želite da idete, a ona vam izbacuje tačnu liniju tramvaja, broj stanica, vreme dolaska u minut i omogućava vam da kartu kupite direktno unutar aplikacije jednim klikom preko Blik-a ili kartice. U novim tramvajima postoje i automati za karte koji primaju beskontaktne kartice.

Taksi i aerodromski voz: Voz sa aerodroma Balice do Glavne železničke stanice (Kraków Główny) saobraća na svakih 30 minuta, klimatizovan je, ima besplatan Wi-Fi i utičnice za punjenje telefona, a karta košta samo 17 PLN (oko 4 evra). Za taksi prevoz koristite Bolt, Uber ili FreeNow, koji u Krakovu rade besprekorno sa izuzetno povoljnim cenama.