Istorija naziva: Peti pešadijski puk kralja Milana i Kolubarska bitka
Na severnom obodu Valjeva, na brdovitom uzvišenju sa koga se pruža pogled na valjevsku kotlinu i planinske masive Maljena i Povlena, prostire se prostrani memorijalni i rekreativni park poznat kao Park Peti puk. Ovaj prostor predstavlja omiljeno utočište Valjevaca za šetnju, sport i opuštanje, ali i mesto dubokog istorijskog sećanja na ratničku slavu Kolubarskog kraja.
Naziv parka potiče od čuvenog Petog pešadijskog puka kralja Milana, jedne od najelitnijih i najodlikovanijih vojnih jedinica Drinske divizije prvog poziva Vojske Kraljevine Srbije. Kasarna ovog puka nalazila se na ovom platou krajem 19. i početkom 20. veka. Puk je bio sastavljen pretežno od mladića iz Valjeva, Podgorine, Kolubare i Tamnave — prekaljenih zemljoradnika i gorštaka koji su se odlikovali izuzetnom disciplinom, čvrstinom i junaštvom.
Vojnici Petog puka podneli su najveći teret u Balkanskim ratovima (1912–1913), a njihova zvezdana i najteža epopeja odigrala se krajem 1914. godine tokom sudbonosne Kolubarske bitke. Kada je general Živojin Mišić započeo čuvenu protivofanzivu, borci Petog puka su u silovitim noćnim jurišima na bajonet oslobodili strateške kote na Suvoboru, Maljenu i proterali austrougarsku Šestu armiju preko Drine i Save. U zimu 1914/1915. godine Valjevo je postalo „grad-bolnica”, gde su lekari i dobrovoljne bolničarke (među kojima i slikarka Nadežda Petrović) lečili ranjene borce i žrtve tifusa, a plato Petog puka bio je nemi svedok te neizmerne patnje i heroizma.
Memorijalni park, spomenici antifašističkoj borbi i Žikica Španac
U posleratnom periodu, prostor kasarne i okolnih brda pretvoren je u uređeni gradski spomen-park. Tokom Drugog svetskog rata Valjevski partizanski odred vodio je ogorčene borbe protiv nemačkih okupatora, a sam grad Valjevo dao je stotine boraca i žrtava antifašističke borbe.
U centralnom delu parka nalazi se monumentalni Spomenik borcima revolucije i žrtvama fašizma, delo istaknutih posleratnih skulptora. Spomenik je izveden u geometrijski pročišćenim formama od belog betona i kamena, uokviren amfiteatralnim platoom na kome su uklesana imena poginulih rodoljuba valjevskog kraja.
Posebno mesto u parku zauzima spomen-bista posvećena Žikici Jovanoviću Špancu, valjevskom gimnazijalcu, novinaru, dobrovoljcu u Španskom građanskom ratu i pokretaču ustanka u zapadnoj Srbiji u julu 1941. godine u obližnjoj Beloj Crkvi. Park spaja ove dve velike istorijske epohe — oslobodilačke ratove 1914–1918. i antifašistički otpor 1941–1945 — u jedinstven prostor pijeteta i istorijske pouke za mlađe generacije.
Zeleni prostor za rekreaciju: trim-staze, šuma i pogled na Valjevo
Pored istorijske komponente, Park Peti puk je danas pre svega oaza zdravog života i rekreacije. Brdo je pošumljeno gustim zasadima crnog i belog bora, bagrema, breza i hrastova, koji stvaraju prijatnu mikroklimu i štite park od gradske prašine i buke.
Kroz šumu je probijena mreža pešačkih i trim-staza ukupne dužine preko dva kilometra. Staze prate konfiguraciju terena, pružajući odlične uslove za kondiciono trčanje, nordijsko hodanje i kros-trening sa blagim i umerenim usponima. Uz staze su postavljene sprave za vežbanje na otvorenom, klupe za odmor i česma sa pijaćom vodom.
Sa najviše tačke parka pruža se predivan panoramski vidikovac na Valjevo. Kao na dlanu vidi se reka Kolubara kako preseca grad, kupole Hrama Vaskrsenja Hristovog (jednog od najvećih pravoslavnih hramova u Srbiji), istorijska Kula Nenadovića na brdu Kličevac, a u pozadini se ocrtavaju plavičasti planinski vrhovi Maljena, Divčibara i Povlena. Vidikovac je posebno posećen u predvečerje, kada meštani dolaze da uživaju u zalasku sunca i svežem povetarcu koji se spušta sa planina.
Šta obići u Valjevu: Tešnjar, reka Gradac i čuveni duvan čvarci
Nakon šetnje parkom Peti puk, spustite se u centar Valjeva i otkrijte jedinstveni šarm ovog grada zapadne Srbije:
- Stara čaršija Tešnjar: Jedan od retkih potpuno sačuvanih orijentalnih gradskih trgovačkih centara iz 19. veka u Srbiji. Smeštena na desnoj obali Kolubare, ova kaldrmisana uličica sa prizemnim kućama, zanatskim radnjama (opančari, grnčari, voskari) i kafanicama poslužila je kao autentična scenografija za brojne domaće istorijske filmove i serije („Zona Zamfirova”, „Ivkova slava”).
- Valjevski duvan čvarci: Apsolutni gastronomski brend Valjeva. Za razliku od običnih masnih čvaraka, valjevski duvan čvarci pripremaju se dugotrajnim kuvanjem i ceđenjem svinjskog mesa u velikim bakarnim oranijama, pri čemu se meso cepa na tanka, zlatnožuta vlakna koja teksturom podsećaju na fini duvan. Hrskavi su, nemasni i tope se u ustima.
- Kanjon reke Gradac: Na svega kilometar od centra grada počinje kanjon reke Gradac — jedne od najčistijih smaragdnih reka u Evropi (reka I klase). Uređene staze vode uz vodenice, izvore i konjički klub, pružajući vrhunski doživljaj netaknute prirode.
Duhovna baština valjevskog kraja: manastiri Ćelije i Lelić
Valjevski kraj predstavlja jedno od najznačajnijih duhovnih središta Srbije. U neposrednoj okolini grada, skriveni u dubokom šumovitom kanjonu reke Gradac i na pitomim padinama planine Povlen, nalaze se dva manastira izuzetnog značaja za pravoslavni svet:
- Manastir Ćelije: Smešten u kotlini na levoj obali reke Gradac, oko 6 km jugozapadno od centra Valjeva. Prema predanju, osnovao ga je krajem 13. veka kralj Dragutin Nemanjić. Kroz vekove turskog ropstva manastir je više puta spaljivan i obnavljan, služeći kao tajno pribežište ustanika i centar pismenosti. U Ćelijama je od 1948. do svoje smrti 1979. godine živeo i stvarao sveti arhimandrit Justin Popović (Ava Justin), jedan od najvećih pravoslavnih teologa, mislilaca i filozofa 20. veka. Njegove mošti počivaju u novom trodelnom hramu manastirskog kompleksa, koji privlači hodočasnike sa svih kontinenata.
- Manastir Lelić: Nalazi se u istoimenom selu, na desetak kilometara od Valjeva. Zadužbina je svetog vladike Nikolaja Velimirovića (Nikolaja Žičkog i Ohridskog) i njegovog oca Dragomira. Crkva manastira podignuta je u prelepom moravskom stilu sa karakterističnim šahovskim poljima i rozetama. U manastirskoj crkvi počivaju mošti vladike Nikolaja, prenete 1991. godine iz Libertivila u Americi u njegov rodni Lelić. U konaku manastira uređen je spomen-muzej sa ličnim predmetima, rukopisima i bogoslovskim knjigama ovog znamenitog propovednika.
Poseta ovim svetinjama pruža osećaj retkog mira i duboke duhovne kontemplacije, a šum bistrog Gradca koji protiče podno strmih manastirskih litica ostaje urezan u pamćenju svakog putnika.
Valjevo kao grad-bolnica 1914–1915. i žrtva Nadežde Petrović
Istorija Valjeva u Prvom svetskom ratu neodvojiva je od herojske i tragične epohe kada je čitava varoš pretvorena u najveću ratnu bolnicu na Balkanu. Nakon pobeda na Ceru i Kolubari krajem 1914. godine, u Valjevo se slilo na desetine hiljada ranjenih srpskih vojnika i austrougarskih zarobljenika.
U zimu 1915. godine grad je pogodila stravična epidemija pegavog tifusa. U improvizovanim bolnicama, školama i kasarnama ležali su bolesnici, a lekari i medicinske sestre iz Srbije, ali i savezničkih misija iz Velike Britanije, Francuske, Rusije i SAD-a, nesebično su žrtvovali sopstvene živote u borbi protiv smrtonosne zaraze. Među njima je bila i slavna slikarka Nadežda Petrović, koja je odbila ponudu da se skloni u inostranstvo i kao dobrovoljna bolničarka neumorno negovala obolele vojnike sve dok i sama nije podlegla tifusu u Valjevskoj bolnici u aprilu 1915. godine.
Danas spomen-obeležja na Petom puku i širom grada čuvaju trajnu zahvalnost ovim medicinskim herojima i podsećaju na neizmernu humanost i solidarnost u najtežim trenucima srpske istorije.
Slava Petog pešadijskog puka „Kralj Milan”: od Balkanskih ratova do Kolubarske bitke
Spomen-park Peti puk u Valjevu nosi ime jedne od najodlikovanijih i najslavnijih jedinica u celokupnoj istoriji srpske vojske — Petog pešadijskog puka prvog poziva „Kralj Milan”, koji je pripadao Drinskoj diviziji sa sedištem u Valjevu. Vojnici ovog puka regrutovani su iz Valjeva, Kolubare, Tamnave i Podgorine, i u narodu su bili poznati po gvozdenoj disciplini, hrabrosti i nesalomivom moralu.
Peti puk je odigrao ključnu ulogu u Kumanovskoj bici 1912. godine, oslobođenju Prilepa i Bitolja, kao i u herojskoj odbrani na Bregalnici 1913. Tokom Prvog svetskog rata, vojnici Petog puka pod komandom vojvode Živojina Mišića vodili su krvave borbe na prilazima Valjevu i u čuvenoj Kolubarskoj bici, gde su njihovi juriši na bajonet prelomili tok borbi na Suvoboru. Spomen-obeležja unutar parka svedoče o ceni slobode i generacijama mladih Valjevaca koji su svoje živote položili za otadžbinu.
Zelena oaza Vidraka: trim-staze, vidikovac i rekreativni puls grada
Danas je plato Petog puka, zajedno sa brdom Vidrak i obližnjim spomenikom Stevanu Filipoviću, primarna rekreativna pluća Valjeva. Prostrane travnate površine, stoletne krošnje hrastova, lipa i borova, kao i uređene trim-staze privlače stotine rekreativaca, trkača i porodica svakog dana.
Sa uređenih vidikovaca pruža se prelep pogled na kanjon reke Gradac (jedne od najčistijih reka u Evropi), staru čaršiju Tešnjar i panoramu grada oivičenu vencem Valjevskih planina (Medvednik, Jablanik, Povlen, Maljen i Suvobor). Nakon šetnje parkom, preporučujemo spuštanje duž korita reke Kolubare i posetu Tešnjaru, gde u autentičnim kafanicama uz domaće valjevsko pivo i čuvene duvan-čvarke možete osetiti pravi duh i toplinu valjevskog kraja.
Pametni telefon u Valjevu: fitnes praćenje, offline mape i fotografija
Kako da telefon bude vaš praktičan vodič u Valjevu i na Petom puku:
- Praćenje uspona i kalorija na trim-stazi: Brdovit teren parka Peti puk idealan je za precizno merenje uspona u aplikacijama Strava ili Google Fit. Aktivirajte GPS praćenje pre nego što krenete uzbrdo iz podnožja naselja kako bi visinomer zabeležio tačnu elevaciju.
- Fotografisanje panorame Valjeva sa vidikovca: Za snimanje grada i planina u daljini koristite Telefoto kameru (2x ili 3x) ili prebacite u Panoramski režim. Najbolji kontrast i boje dobićete u kasno popodne, kada koso sunčevo svetlo osvetljava Tešnjar i reku Kolubaru.
- Offline mapa valjevskih znamenitosti: U aplikaciji Google Maps preuzmite mapu Valjeva. Tako ćete lako povezati posetu parku Peti puk sa Kankonom Gradca, Narodnim muzejom Valjevo i manastirima Ćelije i Lelić u neposrednoj okolini grada.
Park Peti puk je takođe polazna tačka za pešačke ture koje vode ka brdu Vidrak i memorijalnom kompleksu Stevana Filipovića. Duž šetnih staza postavljene su informativne table sa detaljima o biodiverzitetu valjevskog kraja, kao i preporukama za očuvanje kanjona reke Gradac. U neposrednoj blizini parka nalazi se i nekoliko restorana gde se služi autentična kolubarska kuhinja: valjevski duvan-čvarci, podgorski kajmak, proja od belog kukuruznog brašna i čuvena rakija šljivovica od autohtone sorte ranke, koja se vekovima peče na padinama Povlena i Maljena.
