Perast i Gospa od Škrpjela: barokni pomorski biser Boke Kotorske i veštačko ostrvo vere

Pomorska slava Perasta: mletački kapetani, barokne palate i car Petar Veliki

Smešten na strateški najvažnijoj tački Boke Kotorske, tačno naspram tesnaca Verige gde se Kotorski i Risanski zaliv spajaju u jedno vodeno ogledalo, Perast predstavlja najotmeniji i arhitektonski najhomogeniji grad na crnogorskom primorju. Iako danas broji svega nekoliko stotina stalnih stanovnika, Perast je u 17. i 18. veku bio moćna pomorska i trgovačka sila Mletačke republike čiji su kapetani komandovali flotom od preko stotinu velikih jedrenjaka na svim svetskim morima.

Peraštani su uživali posebne privilegije od Venecije: imali su pravo slobodne trgovine, a zbog svoje legendarne hrabrosti u pomorskim bitkama sa osmanskim gusarima, mletački dužd im je poverio najvišu vojnu čast — pravo da čuvaju ratnu zastavu Mletačke republike („Gonfalon”) na admiralskom brodu. Kada je 1797. godine pala Mletačka republika, grof Filip Zmajević položio je mletačku zastavu pod oltar peraške crkve uz čuvene reči: „Ti sa nama, a mi s tobom!”.

Pomorski ugled Perasta bio je toliki da je ruski car Petar Veliki krajem 17. veka poslao grupu od sedamnaest ruskih kneževa i bojara u Perast, kako bi ih slavni peraški kapetan i matematičar Marko Martinović podučavao nautici, astronomiji i brodogradnji, čime je udaren temelj stvaranju moderne ruske carske mornarice.

Dva ostrvceta u zalivu: veštačko ostrvo vere Gospa od Škrpjela i Sveti Đorđe

Pogled sa peraške obale na more dominiraju dva bajkovita ostrvca koja izgledaju kao da lebde na smaragdnoj vodi zaliva. Prvo je Sveti Đorđe (Sveti Juraj), prirodno kamenito ostrvo obraslo visokim, tamnim čempresima. Na njemu se nalazi benediktinski samostan iz 12. veka i staro groblje gde su vekovima sahranjivani peraški plemići i kapetani, zbog čega je ostrvo u narodu prozvano „Ostrvo mrtvih” (slika švajcarskog slikara Arnolda Beklina bila je delimično inspirisana ovim prizorom). Ostrvo je zatvoreno za turističke posete radi očuvanja monaškog mira.

Drugo i znatno slavnije jeste Gospa od Škrpjela (Madonna dello Scarpello) — jedino veštačko ostrvo na čitavom Jadranskom moru. Prema predanju, 22. jula 1452. godine dva peraška ribara, braća Morsić, pronašla su na maloj podvodnoj kamenoj hridi (škrpjelu) čudotvornu ikonu Bogorodice sa Hristom. Peraštani su se zavetovali da će na tom mestu podići hram: vekovima su nakon svake uspešne pomorske plovidbe donosili kamenje i potapali stare, rashodovane jedrenjake napunjene kamenjem oko hridi. Tako je kroz dvesta godina nasipanja stvoreno prostrano veštačko ostrvo površine preko 3.000 kvadratnih metara na kome je 1630. godine podignuta prelepa barokna crkva plave kupole.

U crkvi se čuva originalna čudotvorna ikona, 68 slika baroknog peraškog majstora Tripa Kokolje, kao i impresivna zbirka od preko 2.500 srebrnih votivnih pločica koje su pomorci poklanjali Bogorodici u znak zahvalnosti za preživljavanje brodoloma i morskih oluja širom sveta.

Fašinada: običaj star šest vekova koji živi svakog 22. jula

Kao podsećanje na dan pronalaska ikone i nastanak ostrva, u Perastu se svakog 22. jula u smiraj dana održava Fašinada — jedinstveni tradicionalni običaj koji se u neprekinutom nizu odvija još od 1452. godine i koji je upisan na Nacionalnu listu nematerijalnog kulturnog nasleđa Crne Gore.

U suton, povorka od nekoliko desetina međusobno povezanih drvenih barki (u kojima se nalaze samo muškarci — potomci starih peraških porodica, dok žene mašu sa obale) kreće sa peraškog mola ka ostrvu Gospa od Škrpjela. Barke su okićene granama topole i napunjene krupnim kamenjem. Dok veslači ritmički veslaju pevajući prastare bokeške pesme (bugarštice), povorka stiže do ostrva gde se kamenje uz zvuke crkvenih zvona svečano izbacuje u more oko temelja, čime se i danas obezbeđuje statika ostrva od erozije morskih talasa.

Barokna arhitektura: palata Bujović, palata Smekja i toranj Svetog Nikole

U Perastu je sačuvano šesnaest monumentalnih palata građenih od belog korčulanskog kamena u stilu zrelog venecijanskog baroka. Najreprezentativnija jeste palata Bujović iz 1694. godine, koju su mletačke vlasti podigle i poklonile pomorskom heroju kapetanu Vicku Bujoviću. Palata poseduje pet monumentalnih arkada u prizemlju, balkone sa balustradama i kamene reljefe porodičnog grba. Danas je u njoj smešten Muzej grada Perasta sa neprocenjivim zbirkama portreta kapetana, modela jedrenjaka, oružja i pomorskih karata.

Druga grandiozna građevina jeste palata Smekja (najveća u gradu, građena u dva nivoa sa prostranim terasama), kao i palata Zmajević sa kapelom. U samom centru Perasta uzdiže se crkva Svetog Nikole sa monumentalnim kamenim zvonikom visokim 55 metara, koji je krajem 17. veka projektovao venecijanski arhitekta Đuzepe Beati. Za nekoliko evra posetioci se mogu popeti unutrašnjim stepenicama do samog vrha zvonika, odakle se pruža najlepši mogući pogled na krovove od ćeramide, tesnac Verige i oba ostrvceta.

Plovidba do Gospe od Škrpjela: taxi-čamci i organizacija obilaska

Do ostrva Gospa od Škrpjela može se doći isključivo brodićem. Sa glavnog peraškog mola i duž obale neprekidno saobraća na desetine malih turističkih čamaca i taxi-brodova. Vožnja traje svega pet minuta u jednom smeru, a povratna karta je vrlo pristupačna.

Preporučujemo da obilazak ostrva planirate tako da u crkvi provedete oko 45 minuta uz vođstvo lokalnog kustosa koji će vam objasniti istorijat srebrnih pločica, Kokoljinih fresaka i slavnog gobelina — vezenog goblena koji je Peraštanka Jacinta Kunić-Mijović vezla punih 25 godina čekajući muža pomorca, koristeći svilene, srebrne i zlatne niti, kao i vlasi sopstvene kose (koja je od plave na početku postala seda na kraju veza).

Digitalni saveti: pešačka zona, parkinzi na ulazu i jutarnje svetlo

Perast ima specifičan saobraćajni i logistički režim koji treba poznavati pre polaska:

• Režim pešačke zone: Tokom letnje sezone (od maja do oktobra) ulazak putničkim automobilima u sam Perast je strogo zabranjen (osim za goste hotela sa posebnom najavom). Na oba ulaza u grad (sa istočne i zapadne strane magistrale) nalaze se prostrani obeleženi parkinzi gde možete ostaviti automobil (naplata po satu ili celodnevna karta). Od parkinga do centra grada možete prošetati nekoliko stotina metara ili koristiti besplatna električna turistička vozila (golf cart).
• Izbegavanje gužve: Budući da u Perast svakodnevno dolaze hiljade izletnika iz Kotora, Dubrovnika i Budve, najbolje vreme za posetu jeste rano jutro (između 08:30 i 10:30) ili kasno popodne nakon 17:30 časova, kada sunce obasjava fasade zlatnom svetlošću, a ulice ponovo postaju tihe i mirne.
• Fotografisanje ostrva: Sa obale Perasta ostrva se nalaze u pravcu juga i jugozapada. Popodnevno i predvečernje svetlo je savršeno jer sunce osvetljava belu crkvu na ostrvu i ne stvara odbljesak u objektivu.

Bokeška trpeza: peraška torta, crni rižot od sipe i mušule na buzaru

Gastronomski doživljaj Perasta spaja plodove mora sa venecijanskim poslastičarskim uticajima. U restoranima na drvenim pontama tik uz more (poput restorana „Conte” i „Ćatovića mlini” u obližnjim Morinjama) služe se vrhunski mediteranski specijaliteti.

Apsolutni morski favoriti jesu crni rižot od sipe sa parmezanom, sveže ulovljene mušule (dagnje) na crvenu ili belu buzaru, fileti brancina i orade na žaru sa blitvom i hobotnica ispod sača. Međutim, autentični gastronomski brend grada jeste slavna Peraška torta — tradicionalna poslastica sa zaštićenim receptom iz 17. veka koja se pravi od prhkog testa i bogatog nadeva od mlevenih badema, korice limuna i ruma, bez kapi brašna u filu, koja je nekada krasila trpeze peraških kapetana i mletačkih duždeva.

Ostrvo Sveti Đorđe: ostrvo mrtvih i legenda o bokeljskom Romeu i Juliji

Tik uz veštačko ostrvo Gospa od Škrpjela uzdiže se prirodno krečnjačko ostrvce Sveti Đorđe (Sveti Juraj), prepoznatljivo po tamnim, visokim krošnjama stolećnih čempresa koji mu daju melanholičnu i uzvišenu atmosferu. Na ostrvu se nalazi benediktinski manastir iz 12. veka i staro pomorsko groblje gde su vekovima sahranjivani najugledniji peraški kapetani, plemići i mornari.

Za ovo ostrvo vezana je jedna od najlepših i najtragičnijih legendi Boke Kotorske — priča o bokeljskim Romeu i Juliji. Tokom francuske okupacije početkom 19. veka, mladi francuski oficir Ante Slović bio je stacioniran na ostrvu sa baterijom topova. Zaljubio se u prelepu Peraštanku Katicu Kalfić. Kada su meštani Perasta podigli ustanak protiv Francuza, sa tvrđave je naređeno bombardovanje grada. Prva topovska kugla koju je Ante ispalio pogodila je upravo Katičinu kuću i usmrtila njegovu voljenu.

Očajan oficir skinuo je uniformu, zamonašio se u benediktinskom manastiru na ostrvu i proveo ostatak života paleći sveće na Katičinom grobu i zvoneći za njenu dušu, sve dok nije sahranjen pored nje u istoj grobnici pod čempresima. Zbog manastirskog mira i aktivnog monaškog života, pristajanje turista na Sveti Đorđe nije dozvoljeno, ali se ostrvo može izbliza posmatrati tokom plovidbe ka Gospi od Škrpjela.

Palata Bujović i Muzej grada Perasta: zlatno doba pomoraca i kapetana

Na samom ulazu u Perast sa zapadne strane uzdiže se najlepša i najskladnija barokna palata u Boki Kotorskoj — Palata Bujović, podignuta 1694. godine za proslavljenog peraškog pomorskog junaka i viteza Svetog Marka Vicka Bujovića. Palatu je projektovao mletački arhitekta Đovani Batista Fonte (Giovanni Battista Fonte), koristeći fino klesani beli kamen sa ostrva Korčule.

Fasadu palate krase raskošni balkoni sa klesanim balusterima, monumentalni portal sa porodičnim grbom Bujovića (dva lava koja drže heraldičko stablo) i natpis na latinskom jeziku koji slavi junaštvo porodice. Danas se u palati nalazi Muzej grada Perasta, koji čuva neprocenjivu pomorsku, vojnu i kulturnu baštinu zlatnog doba peraške republike.

U muzejskim dvoranama izloženi su portreti čuvenih kapetana (poput Marka Martinovića koji je podučavao ruske bolyare navigaciji po nalogu cara Petra Velikog), brodski dnevnici, navigacioni instrumenti (astrolabi, sekstanti, busole), modeli jedrenjaka, oružje iz mletačko-turskih ratova i bogata arhivska građa koja svedoči o vremenu kada je mala peraška flota gospodarila Sredozemnim morem.