Sarajevo i Mostar: pet dana bez žurbe kroz istoriju, kulturu i kanjon Neretve

Sarajevo: Baščaršija, Sebilj, Gazi Husrev-begova džamija i duh starih mahala

Sarajevo je grad posebne magije, mesto gde se na samo nekoliko koraka doslovno prelazi granica između dve civilizacije. Kada šetate glavnom pešačkom ulicom Ferhadijom, na popločanom pločniku naići ćete na metalni natpis „Sarajevo Meeting of Cultures” — tačku gde se na istoku pruža osmanska kaldrma Baščaršije sa drvenim dućanima, minaretima i mirisom pečenog mesa i tucane kafe, dok se na zapadu odmah nastavljaju raskošne fasade austrougarskih palata sa secesijskim ukrasima. Malo je gradova na svetu koji imaju tako jasnu, a opet harmoničnu liniju susreta Istoka i Zapada.

Srce grada jeste Baščaršija, istorijski trgovački i zanatski centar koji je u 15. veku osnovao osmanski vojskovođa Isa-beg Ishaković. Centar Baščaršije krasi prepoznatljivi drveni Sebilj — pseudomaurska česma iz 18. veka oko koje se tradicionalno okupljaju jata golubova. Prema sarajevskoj legendi, putnik koji se jednom napije hladne vode sa Sebilja, zauvek ostaje vezan za Sarajevo i mora mu se ponovo vratiti.

Od Sebilja se zrakasto granaju ulice posvećene drevnim esnafima: Kazandžiluk, Sarači, Bravadžiluk, Kovači. Posebno je živopisan Kazandžiluk, gde se i danas čuje ritmično lupkanje čekića starih majstora kazandžija koji od bakra izrađuju tradicionalne džezve, findžane, poslužavnike i suvenire ukrašene filigranskim ornamentima. U srcu čaršije uzdiže se monumentalna Gazi Husrev-begova džamija (Begova džamija) iz 1531. godine, zadužbina najvećeg graditelja i dobrotvora Sarajeva, delo čuvenog arhitekte Adžema Esira Alija. Kompleks obuhvata i medresu (školu), hanikah (derviški samostan), sahat-kulu koja i danas meri vreme po lunarnom sistemu (a la turca) i Gazi Husrev-begov bezistan — natkrivenu kamenu tržnicu dugačku preko stotinu metara.

Nakon obilaska bazara, obavezno sedite u neku od tradicionalnih kafana u Morića hanu (jedinom sačuvanom karavan-saraju u gradu) i naručite pravu bosansku kafu. Kafa se služi u bakarnoj džezvi na tacni, uz findžan, kocke šećera i rahat-lokum. Pravilan ritual nalaže da prvo umočite kocku šećera u penu od kafe, stavite je pod jezik, a potom polako pijuckate vruću kafu iz findžana, uživajući u sporom i opuštenom razgovoru bez žurbe (takozvani ćejf).

Spoj kultura na malom prostoru: četiri religije, Latinska ćuprija i Vijećnica

Sarajevo s pravom nosi epitet „evropskog Jerusalima”, jer u krugu od svega nekoliko stotina metara možete videti četiri monumentalna hrama četiri velike svetske religije: islamsku Begovu džamiju, katoličku Katedralu Srca Isusova, pravoslavnu Sabornu crkvu Rođenja Presvete Bogorodice i Staru jevrejsku sinagogu (Il Kal Grandi) koja danas čuva Muzej Jevreja BiH.

Posebno potresnu i fascinantnu priču nosi sarajevska sefardska zajednica, koja se ovde naselila krajem 15. veka nakon progona iz Španije. U Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine čuva se jedno od najvrednijih iluminiranih rukopisa na svetu — Sarajevska Hagada, nastala u Barseloni oko 1350. godine, koja je čudom preživela inkviziciju, holokaust u Drugom svetskom ratu i opsadu Sarajeva devedesetih godina zahvaljujući hrabrim građanima svih veroispovesti koji su rizikovali živote da je sakriju.

Na obali reke Miljacke nalazi se Latinska ćuprija, elegantni kameni most sa četiri luka iz osmanskog perioda. Upravo na uglu ulice preko puta ovog mosta, 28. juna 1914. godine, mladi pripadnik pokreta „Mlada Bosna” Gavrilo Princip ispalio je sudbonosne hica na austrougarskog prestolonaslednika nadvojvodu Franca Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju, što je poslužilo kao neposredan povod za izbijanje Prvog svetskog rata. Na tom uglu danas se nalazi Muzej Sarajevo 1878–1918, gde možete videti oružje, uniforme i autentične fotografije ovog prelomnog istorijskog događaja.

Samo stotinak metara nizvodno uzdiže se veličanstvena Sarajevska vijećnica, najlepši i najmonumentalniji primer pseudomaurske arhitekture u ovom delu Evrope. Otvorena 1896. godine kao sedište gradske uprave, a kasnije pretvorena u Nacionalnu i univerzitetsku biblioteku, zgrada je bila potpuno spaljena tokom granatiranja 1992. godine kada je nepovratno izgorelo preko dva miliona knjiga i rukopisa. Nakon višegodišnje detaljne restauracije, Vijećnica je ponovo otvorena u punom sjaju: njen centralni heksagonalni hol sa vitražima, stubovima od alabastera i raskošnim zlatnim ornamentima ostavlja posetioce bez daha.

Vidikovci Sarajeva: Žuta i Bijela tabija, Trebevićka žičara i olimpijsko nasleđe

Sarajevo leži u uskoj kotlini okruženo strmim brdima i planinama, što znači da se najlepši pogledi na grad otvaraju sa visina. Posmatranje grada u sumrak, kada se pale svetla po brdskim mahalama i kada se sa desetina minareta istovremeno začuje poziv na molitvu (ezan), prizor je koji stvara posebnu vrstu jeze i spokoja.

Najpopularniji vidikovac na pešačkoj udaljenosti od Baščaršije jeste Žuta tabija (Jekovac), deo nekadašnjeg utvrđenog Vratničkog grada iz 18. veka. Do nje se stiže za desetak minuta uspona kroz staro groblje Kovači. Ovde radi prijatna letnja kafeterija na otvorenom, a tokom meseca Ramazana sa ovog mesta tradicionalni top pucnjem označava zalazak sunca i prekid posta. Za još širi horizont možete produžiti do Bijele tabije, koja se uzdiže na samoj litici kanjona reke Mošćanice.

Ipak, kraljica sarajevskih vidikovaca jeste planina Trebević. Nakon što je bila potpuno uništena tokom rata, 2018. godine svečano je obnovljena i otvorena kultna Sarajevska žičara. Polazna stanica nalazi se u naselju Bistrik, tek pet minuta hoda od Vijećnice. Moderna staklena gondola vas za samo sedam i po minuta bešumne vožnje podiže sa 580 na 1.160 metara nadmorske visine na sam greben Trebevića. Tokom vožnje čitavo Sarajevo vam se otvara kao na dlanu.

Na samom vrhu čekaju vas uređene pešačke staze kroz borovu šumu, čist planinski vazduh i fascinantni spomenik sportske istorije — bob-staza sa 14. Zimskih olimpijskih igara održanih u Sarajevu 1984. godine. Betonsko korito nekadašnje najbrže bob-staze na svetu danas je prekriveno fantastičnim grafitima svetskih strit-art umetnika i predstavlja jedinstvenu galeriju na otvorenom kroz koju možete slobodno prošetati čitavom njenom dužinom od 1.300 metara.

Put od Sarajeva do Mostara: vožnja kanjonom Neretve, Jablanica i jagnjetina

Ruta koja povezuje Sarajevo i Mostar (oko 130 kilometara) jedna je od najlepših saobraćajnih deonica na Balkanu, bez obzira da li putujete automobilom ili vozom. Put vodi od planinskog sarajevskog polja, preko prevoja Ivan-sedlo gde se probija tunel kroz planinu Bjelašnicu, a potom se spušta u Konjic gde ulazi u dramatični, stotinu kilometara dugi kanjon smaragdnozelene reke Neretve.

U Konjicu vredi napraviti kratku pauzu i obići Staru kamenu ćupriju iz 1682. godine, kao i legendarni Titov bunker (objekat D-0 ARK) — strogo čuvani podzemni atomski grad ukopan 280 metara u planinu Zlatar, građen punih 26 godina u potpunoj tajnosti kako bi obezbedio sklonište za Tita i 350 članova vojnog i državnog vrha u slučaju nuklearnog rata.

Nakon Konjica put prati obalu Jablaničkog jezera i stiže u Jablanicu. Ovde se dogodila jedna od najslavnijih bitaka Drugog svetskog rata — Bitka na Neretvi (Bitka za ranjenike) početkom 1943. godine. U Muzeju Bitke za ranjenike i danas se može videti srušeni železnički most koji i dalje leži u vodi Neretve, simbol genijalne partizanske varke kojom je zavaran okupator i spašeno preko četiri hiljade ranjenika.

Pored istorije, Jablanica je u celoj bivšoj Jugoslaviji sinonim za najbolju jagnjetinu na ražnju. Duž magistrale nizaju se čuveni restorani (poput „Kovačevića”, „Maksuma” ili „Zdrave vode”) gde se celi jagnjići neprekidno okreću na ražnjevima koje pokreće prirodna snaga rečnih vodenica. Meso je neverovatno sočno, sa hrskavom slankastom kožicom, a služi se vrelo uz domaći hleb i mladu prolećnu salatu. Nakon Jablanice, put ulazi u najimpresivniji deo kanjona gde se krečnjačke litice planina Prenj i Čvrsnica uzdižu skoro dva kilometra direktno iz reke, sve dok se kanjon iznenada ne otvori u široku, suncem obasjanu mostarsku kotlinu.

Mostar: Stari most, Kriva ćuprija, Kujundžiluk i skakači u ledenu Neretvu

Kada kročite u Mostar, klima, svetlost i mirisi se radikalno menjaju: planinsku svežinu zamenjuje mediteransko sunce, miris smokava, nara i čempresa, a sivi kamen zamenjuje blistavo beli tenelija — porozni krečnjak od koga je izgrađen čitav istorijski centar grada.

Apsolutno srce i duša grada jeste Stari most, remek-delo osmanske arhitekture koje je po nalogu sultana Sulejmana Veličanstvenog između 1557. i 1566. godine sagradio neimar Hajrudin, učenik slavnog Mimara Sinana. Hajrudin je postigao građevinsko čudo tog doba: jedinstveni kameni luk raspona 28,7 metara, koji se elegantno izvija na visini od 24 metra iznad hirovite i ledene Neretve, bez ijednog potpornog stuba u reci. Most čuvaju dve masivne kule: Tara na levoj i Halebija na desnoj obali.

Tragično srušen artiljerijskim projektilima u novembru 1993. godine tokom rata u Bosni i Hercegovini, Stari most je vaskrsao početkom 21. veka. Korišćenjem istih kamenih blokova tenelije izvađenih sa dna Neretve i srednjovekovnih metoda klesanja i spajanja gvozdenim klamfama i olovom, most je verno rekonstruisan i 2004. godine svečano otvoren, postavši simbol mira, pomirenja i svetske baštine pod zaštitom UNESCO-a.

Posebna tradicija Mostara jesu skokovi sa Starog mosta, koji se beleže još od 1664. godine. Članovi Kluba skakača „Mostari” svakodnevno demonstriraju neverovatnu hrabrost izvodeći tradicionalni stil „mostarske laste” sa ograde mosta u dubinu ledene Neretve (čija temperatura retko prelazi 12–14 stepeni). Pre skoka, skakači obilaze turiste na mostu i skupljaju dobrovoljne priloge, a sam let kroz vazduh od skoro tri sekunde oduzima dah stotinama posmatrača okupljenih na obalama i stenama ispod mosta.

Sa obe strane mosta pruža se Kujundžiluk — stara čaršija popločana rečnim oblucima (tzv. mostarska kaldrma), gde male zanatske radnje prodaju bakarno posuđe, tradicionalne ćilime i slike sa motivima mosta. Obavezno posetite i Krivu ćupriju — manji kameni most na reci Radobolji iz 1558. godine, koji je poslužio kao minijaturna proba neimaru Hajrudinu pre nego što se usudio da započne gradnju velikog Starog mosta.

Čuda Hercegovine: Vrelo Bune u Blagaju, Počitelj i vodopad Kravica

Drugi dan boravka u Mostaru idealno je iskoristiti za istraživanje magičnog trougla hercegovačkih prirodnih i istorijskih bisera koji se nalaze na manje od pola sata vožnje od grada.

Prva stanica jeste Blagaj (12 km jugoistočno od Mostara), gde se podno monumentalne krečnjačke litice visoke dvesta metara nalazi Vrelo Bune — jedan od najsnažnijih i najlepših kraških izvora u Evropi. Iz mračne pećine izbija čak 43.000 litara ledene vode u sekundi, stvarajući smaragdnu reku Bunu. Tik uz otvor pećine, na samoj ivici vode, u 15. veku podignuta je Blagajska tekija — derviški samostan bektašijskog i halvetijskog reda. Ova drveno-kamena građevina u orijentalno-bosanskom stilu savršeno se stapa sa liticom i vodom, pružajući neverovatan osećaj mira i mistične tišine.

Druga nezaobilazna tačka jeste Počitelj, srednjovekovni kameni grad-tvrđava amfiteatralno urezan u stenu iznad Neretve. Osnovao ga je bosanski kralj Tvrtko I 1383. godine, a Osmanlije su ga pretvorile u stratešku vojnu kasabu. Šetnja uzbrdo kroz uske kamene uličice Počitelja vodi pored Šišman Ibrahim-pašine džamije sa monumentalnom kupolom, hamama, hanova i čuvene Sahat-kule, sve do vrha utvrđenja Gavrankapetanove kule odakle puca pogled na čitavu dolinu Neretve.

Za ljubitelje vode i osveženja, na reci Trebižat kod Ljubuškog nalazi se vodopad Kravica — prirodni amfiteatar širine preko stotinu i visine skoro trideset metara, gde se voda obrušava preko sedrenih kaskada formirajući smaragdno jezero okruženo bujnom vegetacijom, idealno za plivanje u vrelim letnjim popodnevima.

Praktični i digitalni vodič: konvertibilna marka, navigacija i prevoz

Putovanje kroz Bosnu i Hercegovinu je jednostavno i prijatno, ali nekoliko praktičnih digitalnih saveta učiniće vaše kretanje još bezbrižnijim.

Novac i plaćanje: Zvanična valuta je konvertibilna marka (BAM / KM), čiji je kurs zakonski čvrsto vezan za evro po paritetu: 1 EUR = 1,95583 KM (odnosno otprilike 1 KM = 0,51 EUR). U hotelima, većim marketima i modernim restoranima možete bez problema plaćati platnim karticama. Međutim, u kultnim sarajevskim ćevabdžinicama (npr. „Željo”, „Petica”), aščinicama, zanatskim radnjama na Baščaršiji i mostarskom Kujundžiluku gotovina je apsolutno obavezna. Bankomati su široko dostupni u oba grada.

Prevoz vozom Sarajevo–Mostar: Ako ne putujete sopstvenim kolima ili jednostavno želite da se opustite i uživate u pejzažima, preporučujemo vožnju modernim španskim klimatizovanim vozom „Talgo” koji saobraća na liniji Sarajevo–Mostar–Ploče/Čapljina dva puta dnevno. Voz prolazi kroz 99 tunela i preko brojnih mostova kroz kanjon Neretve, a pruga je proglašena jednom od najlepših u Evropi. Karta košta samo oko 14 KM (oko 7 evra), ali je rezervaciju potrebno obaviti unapred preko zvaničnog sajta Željeznica FBiH (zfbh.ba), jer se mesta u sezoni rasprodaju danima unapred.

Mobilni internet i vožnja po gradu: Kao članica regionalnog sporazuma o romingu Zapadnog Balkana, u BiH možete koristiti minute i poruke iz srpskih paketa bez naknade, ali proverite limit mobilnog interneta. Pored toga, gradske jezgre Sarajeva i Mostara imaju besplatne gradske Wi-Fi mreže na glavnim trgovima. Prilikom vožnje automobilom u Sarajevu imajte na umu da su ulice po brdskim mahalama (Vratnik, Alifakovac, Bjelave) ekstremno strme, uske i često jednosmerne — navigacioni sistemi ponekad nude putanje koje su neprohodne za veće automobile. Zato se za kretanje kroz stari grad radije oslonite na lokalne taksi službe (Sarajevo Taxi, Crveni Taxi) koje su izuzetno jeftine (gradska vožnja retko prelazi 5 do 8 KM).