Solun: gradski vikend pre ili posle mora, istorija i gastronomija

Solun — kapija Egeja: Bela kula, Aristotelov trg i morski bulevar Nikis

Solun (Thessaloniki) je grad posebne, zarazne energije. Osnovao ga je 315. godine pre nove ere makedonski kralj Kasandar i dao mu ime po svojoj supruzi Tesaloniki, polusestri Aleksandra Velikog. Kroz više od dvadeset tri veka burne istorije, Solun je bio drugi najvažniji grad moćnog Vizantijskog carstva odmah iza Carigrada, ključna trgovačka luka Osmanskog carstva na Balkanu i dom jedne od najvećih jevrejskih sefardskih zajednica na svetu. Ta slojevita prošlost i danas se oseća na svakom koraku — u vizantijskim kupolama koje izranjaju između modernih stambenih zgrada, rimskim forumima pored tržnih centara i mirisima orijentalnih začina koji se mešaju sa mirisom soli i sveže pržene kafe.

Glavni orijentir grada i njegov najprepoznatljiviji vizuelni simbol jeste Bela kula (Lefkos Pyrgos). Smeštena na samoj obali mora, ova trideset pet metara visoka kamena kružna kula podignuta je u 15. veku nakon osmanskog osvajanja kao deo odbrambenih bedema luke. U 19. veku služila je kao zloglasni zatvor i mučilište za osmanske neistomišljenike, zbog čega je nosila jeziv naziv „Krvava kula”. Nakon oslobođenja Soluna 1912. godine, kula je simbolično okrečena u belo i dobila današnje ime. Danas se unutar kule nalazi odličan multimedijalni muzej istorije Soluna, a sa njenog kruništa na vrhu pruža se predivan vidik na zaliv Termaikos i planinu Olimp koja se za vedrih dana jasno ocrtava na suprotnom horizontu.

Od Bele kule prema zapadu pruža se Avenija Nikis (Leoforos Nikis) — slavni solunski morski kej. To je pet kilometara duga ravna promenada koja spaja istorijski centar sa novim lučkim terminalima. Kej je žila kucavica solunskog društvenog života: stotine kafića, barova i restorana nižu se sa jedne strane ulice, dok je sa druge strane samo more. Ovde se u popodnevnim satima okupljaju hiljade studenata i građana koji šetaju, voze bicikle ili sede na ivici morskog zida sa hladnim „fredo espresom” u ruci posmatrajući magičan zalazak sunca.

Kej se u svom središtu širi u monumentalni Aristotelov trg (Plateia Aristotelous), koji je nakon katastrofalnog požara 1917. godine projektovao francuski urbanista Ernest Erbrar. Trg je otvoren prema moru, uokviren neoklasičnim palatama sa grandioznim polukružnim arkadama u kojima su smešteni prestižni hoteli i poslastičarnice. Na trgu stoji bronzana statua antičkog filozofa Aristotela, čiji je palac na nozi uglačan do zlatnog sjaja jer lokalno sujeverje tvrdi da dodirivanje palca donosi mudrost i uspeh na ispitima.

Gornji grad (Ano Poli) i vizantijski bedemi: osmanski šarm i zalazak sunca

Dok je donji deo Soluna nakon požara iz 1917. obnovljen u modernom, geometrijskom urbanističkom rasteru sa širokim bulevarima, Gornji grad (Ano Poli) je čudom ostao potpuno netaknut vatrenom stihijom. Smešten na strmim padinama brda koje se diže severno od centra prema tvrđavi Eptapirgio, Ano Poli je jedini deo grada koji je sačuvao autentični osmanski i balkanski duh 19. veka.

Šetnja kroz Ano Poli je putovanje kroz vreme: uske, kaldrmisane uličice krivudaju između tradicionalnih kuća sa isturenim spratovima (čardacima) poduprtim drvenim gredama, ofarbanim u tople nijanse plave, oker i terakote. Drveni prozorski kapci, saksije pune bosiljka i muškatli i mačke koje dremaju na kamenim stepeništima stvaraju atmosferu mirnog provincijskog sela usred višemilionskog grada.

Na samom vrhu uzdižu se monumentalni vizantijski bedemi i utvrđenje Eptapirgio (Kula sedam tornjeva / Yedi Kule). Gradnja ovih moćnih kamenih zidina započeta je još u rimsko doba pod carom Teodosijem Velikim u 4. veku, a ojačana u vizantijsko doba. Bedemi su vekovima uspešno odbijali napade Slovena, Avara, Saracena i krstaša. Najlepši trenutak za posetu Ano Poliju jeste sat vremena pre zalaska sunca: sedite na plato kod kule Trigonio (Kula sa lancem) uz hladno piće i posmatrajte kako se čitav Solun, sa hiljadama krovova, zalivom i Belom kulom, kupa u zlatno-ružičastoj svetlosti dok na horizontu nestaje egejsko sunce.

Rimska i vizantijska baština: Rotonda, Galerijev slavoluk i Sveti Dimitrije

Malo gradova u Evropi može da se pohvali sa čak petnaest spomenika pod zaštitom UNESCO-a smeštenih unutar samog gradskog jezgra. Solun je u kasnoantičko doba bio carska prestonica rimskog cezara Galerija, koji je ovde podigao grandiozan carski kompleks.

Dva ključna spomenika tog doba stoje jedan pored drugog u ulici Egnatija. Prvi je Galerijev slavoluk (poznat kao Kamara), podignut 305. godine nove ere u čast pobede nad Persijancima. Iako je sačuvan samo manji deo originalne građevine, dva masivna stuba i dalje nose fascinantne mermerne reljefe koji prikazuju rimske legije, slonove, bitke i samog cara Galerija kako prinosi žrtvu bogovima. Kamara je danas najpopularnije mesto sastanka solunskih studenata.

Samo stotinak metara severnije nalazi se Rotonda cara Galerija, masivna kružna građevina od crvene opeke sa zidovima debljine preko šest metara i unutrašnjom kupolom prečnika 24 metra. Građena kao carski mauzolej, Rotonda je krajem 4. veka pretvorena u hrišćansku crkvu Svetog Đorđa, kada su u kupoli izrađeni neprocenjivi ranohrišćanski mozaici na zlatnoj podlozi koji prikazuju mučenike i nebeski Jerusalim. U osmansko doba Rotonda je postala džamija Sulejmana Hortadži-efendije, od koje je do danas pored ulaza sačuvan vitki kameni minaret — jedini sačuvani minaret u Solunu.

Duhovno srce pravoslavnog Soluna jeste Bazilika Svetog Dimitrija (Agios Dimitrios), posvećena zaštitniku grada. Sveti Dimitrije je bio rimski oficir koji je zbog ispovedanja hrišćanske vere 306. godine mučen i pogubljen u rimskim podzemnim termama po naređenju cara Galerija. Na mestu njegovog stradanja podignuta je velelepna petobrodna bazilika koja čuva mermerni kivot sa svetim moštima svetitelja iz kojih, prema predanju, neprestano toči blagouhano miro (zbog čega se naziva Mirotočivi). Obavezno se spustite u kriptu crkve — podzemni arheološki prostor rimskih termi gde je svetitelj bio utamničen, sa prelepom ranohrišćanskom krstionicom i kamenim stubovima.

Srpsko vojničko groblje na Zejtinliku: istorijsko sećanje i večni mir

Za svakog putnika iz Srbije, poseta Solunu nosi duboku emotivnu i istorijsku dimenziju oličenu u poseti Srpskom vojničkom groblju na Zejtinliku. Ovaj monumentalni memorijalni kompleks nalazi se u ulici Lagada, oko kilometar i po severno od centra grada, na mestu gde se u Prvom svetskom ratu nalazila Glavna vojna poljska bolnica srpske vojske na Solunskom frontu (ime potiče od turske reči zeytin — maslina, jer se tu nalazila pijaca ulja).

Na Zejtinliku počiva ukupno oko dvadeset jedna hiljada vojnika savezničkih armija Antante (srpskih, francuskih, britanskih, italijanskih i ruskih). Međutim, srpski vojnički deo je najveći i najmonumentalniji: ovde je sahranjeno tačno 7.441 srpski ratnik koji su položili svoje živote u proboju Solunskog fronta u jesen 1918. godine i oslobađanju otadžbine.

U središtu kompleksa uzdiže se monumentalna Spomen-kosturnica u srpsko-vizantijskom stilu, izgrađena između 1933. i 1936. godine od kamena dopremljenog iz Srbije. Na fasadi se nalazi prelep mozaik sa likom Svetog arhangela Mihaila. U podzemnim kriptama kosturnice, u potresnoj tišini osvetljenoj kandilima, nalaze se kasete sa posmrtnim ostacima ratnika prenetim sa preko dve stotine manjih ratnih grobalja širom Makedonije i Grčke.

Decenijama je simbol Zejtinlika bio legendarni deda Đorđe Mihailović (1928–2023), treća generacija čuvara ovog svetog mesta, koji je decenijama dočekivao posetioce u srpskoj uniformi i šajkači, kazivao stihove Vojislava Ilića Mlađeg i delio grumenje srpske zemlje i suvo cveće. Danas poseta Zejtinliku pruža čas žive istorije i nezaboravan osećaj ponosa i večnog poštovanja prema precima.

Solun kao gastronomska prestonica: Ladadika, pijaca Modiano i bugaca

Godine 2021. UNESCO je zvanično uvrstio Solun u Mrežu kreativnih gradova gastronomije kao prvi grad u Grčkoj koji nosi ovu prestižnu titulu. I zaista, nigde u Grčkoj se ne jede tako raznovrsno, strasno i kvalitetno kao u Solunu. Kulinarski identitet grada je fascinantan mozaik u kome su se spojili autohtoni makedonski recepti, prefinjena carigradska kuhinja koju su sa sobom donele stotine hiljada grčkih izbeglica iz Male Azije 1922. godine, jevrejski kulinarski uticaji i balkanska tradicija pečenja mesa.

Kulinarsko istraživanje najbolje je započeti u istorijskoj četvrti Ladadika, smeštenoj naspram trajektne luke. Nekada zloglasna trgovačka četvrt skladišta maslinovog ulja (odakle potiče ime ladi — ulje) i lučkih krčmi, Ladadika je danas pretvorena u pešačku gastro-oazu sa kaldrmisanim ulicama i obnovljenim šarenim fasadama. Ovde se u mezedopolijima naručuje desetak malih tanjira za deljenje: bujurdi (zapečeni feta sir u zemljanoj posudi sa paradajzom, ljutom papričicom i maslinovim uljem), marinirane sardine na žaru, dagnje kuvane na pari sa senfom i belim vinom, i teleći kebab giaourtlou preliven gustim ovčijim jogurtom i pikantnim paradajz sosom.

Tokom dana posetite obnovljenu pijacu Modiano i susednu tradicionalnu pijacu Kapani. Pijaca Kapani je pravo orijentalno grotlo mirisa i zvukova: tezge sa maslinama svih veličina, sušena riba, sveže meso, džakovi origana i čaja sa Olimpa i glasni prodavci koji se nadmeću za pažnju kupaca.

Kada je reč o slatkišima, Solun nema konkurenciju. Započnite jutro tradicionalnom bugacom (bougatsa) — pitom od neverovatno tankih, ručno razvlačenih kora, pečenom na puteru i punjenom toplim vanil-kremom od griza, posutom obilnim slojem šećera u prahu i cimeta (obavezno probajte u kultnoj radnji Bantis koja tradiciju neguje od 1969). Za popodnevni desert potražite trigona panoramatos — hrskave kornete od lisnatog testa natopljene šećernim sirupom, koji se pred vašim očima pune raskošnim, hladnim poslastičarskim kremom od vanile i slatke pavlake.

Šoping, gradski ritam i kako isplanirati 48 sati bez automobila

Solun je raj za kupovinu i opušteno urbano tumaranje. Glavna trgovačka arterija jeste Ulica Cimiski (Tsimiski), gde su smešteni vodeći svetski modni brendovi i robne kuće. Za one koji traže luksuznije dizajnerske radnje i ekskluzivne butike, paralelna Ulica Proxenou Koromila nudi vrhunsku eleganciju u senci drvoreda. Za vintage garderobu, knjige i unikatne zanatske radove prošetajte uličicama oko ulice Navarinou.

Predlog 48-časovnog itinerera bez automobila:

Dan 1: Antika, more i večernja Ladadika
Počnite dan doručkom uz svežu bugacu kod Aristotelovog trga. Prošetajte morskim kejom do Bele kule i popnite se na vidikovac. Nastavite do Arheološkog muzeja ili Muzeja vizantijske kulture. Popodne posvetite Kamari i Rotondi. Uveče se uputite u Ladadiku na večeru uz tradicionalnu muziku i lokalno vino.

Dan 2: Istorijsko sećanje, vidikovci i šoping
Jutro započnite posetom Srpskom vojničkom groblju na Zejtinliku (kratka vožnja taksijem ili autobusom 27). Oko podneva se popnite u Gornji grad (Ano Poli), posetite crkvu Svetog Davida (manastir Latomou) i prošetajte bedemima tvrđave Eptapirgio. Spustite se pešice kroz sokake do crkve Svetog Dimitrija i obiđite podzemnu kriptu. Popodne iskoristite za šoping u ulici Cimiski i kafu sa pogledom na more duž Avenije Nikis.

Pametni telefon u Solunu: metro, OASTH aplikacija i parkiranje

Kretanje kroz Solun i organizacija boravka znatno su jednostavniji uz pravilnu upotrebu mobilnih aplikacija i digitalnih servisa.

Solunski metro i gradski autobusi: Solun je nedavno pustio u rad svoju prvu liniju podzemne železnice (Solunski metro). Linija povezuje železničku stanicu na zapadu sa jugoistočnim delom grada, prolazeći ispod glavne ulice Egnatija. Stanice su ultramoderne, klimatizovane i opremljene staklenim zaštitnim vratima na peronima. Za autobuski prevoz preuzmite zvaničnu aplikaciju OASTH Bus, koja prikazuje rute, dolaske autobusa na stanice u realnom vremenu i omogućava planiranje trase.

Parkiranje u gradu: Vožnja automobilom i traženje parkinga u centru Soluna je ogroman izazov. Ulice su preopterećene, a slobodna ulična mesta su rezervisana za stanare ili se naplaćuju preko sistema THESi. Ako dolazite automobilom, toplo preporučujemo da izaberete hotel sa obezbeđenom garažom ili ostavite vozilo u nekoj od velikih komercijalnih javnih garaža (npr. podzemna garaža ispod gradske skupštine ili garaže kod luke) i istražujete grad pešice, metroom ili taksijem.

Taksi i navigacija: Taksiji u Solunu su prepoznatljive plavo-bele boje. Za naručivanje koristite aplikaciju FREENOW ili Uber, koje vam garantuju regularnu cenu po taksimetru i mogućnost bezgotovinskog plaćanja karticom u aplikaciji. Ne zaboravite da preuzmete offline mapu Soluna u Google Maps, koja će vam omogućiti snalaženje kroz lavirint stepeništa u Gornjem gradu gde navigacija često gubi vezu sa internetom.