Split i Trogir: kulturni odmor, rimska palata i obala Dalmacije

Dioklecijanova palata u Splitu: živi antički grad, Peristil i podrumi

U svetu postoji mnogo antičkih rimskih ruševina, ali Dioklecijanova palata u Splitu je nešto sasvim jedinstveno na planeti. To nije ograđeni muzej na otvorenom koji se u pet sati popodne zaključava, niti gomila polomljenih stubova među kojima šetaju samo turisti sa ulaznicama. Dioklecijanova palata je živi, pulsirajući organizam, srce modernog Splita unutar čijih dvehiljadugodišnjih kamenih zidina i danas živi oko tri hiljade stanovnika, gde se nalaze kafići, restorani, male zanatske radnje, gde se između rimskih stubova suši veš na štrikovima („tiramolima”), a deca šutiraju loptu o antičke mermerne ploče.

Palatu je između 295. i 305. godine nove ere sagradio rimski car Gaj Aurelije Valerije Dioklecijan, rodom iz obližnje Salone. Kao jedini rimski car koji se dobrovoljno odrekao prestola, Dioklecijan je želeo monumentalno zdanje gde će provesti poslednje godine života uzgajajući kupus i uživajući u lekovitim sumpornim vodama ovog zaliva. Zdanje je kombinacija luksuzne carske rezidencije i utvrđenog rimskog vojnog logora (kastruma), pravougaone osnove dimenzija približno 215 sa 180 metara, sa masivnim kulama na uglovima i četiri monumentalne kapije: Zlatna (Porta Aurea) na severu, Srebrna na istoku, Gvozdena na zapadu i Mesingana na jugu koja je u antičko doba vodila pravo u more.

Centralno mesto palate jeste Peristil — otvoreni pravougaoni dvorski trg okružen sa šesnaest mermernih stubova sa korintskim kapitelima dopremljenim iz Grčke i Egipta. Na južnom delu trga ponosno stoji originalna egipatska crna sfinga od bazalta, stara preko 3.500 godina, koju je car dopremio iz Luksora. Na Peristilu se nalazi i Katedrala Svetog Duje (sv. Dujma) — najstarija katedrala na svetu koja i dalje deluje u svojoj izvornoj zgradi. Zgrada je prvobitno bila carski mauzolej u kome je ležao sam Dioklecijan — najveći progonitelj hrišćana u rimskoj istoriji. Ironijom sudbine, hrišćani su u 7. veku mauzolej pretvorili u katedralu posvećenu upravo svetom Duji, hrišćanskom biskupu koga je car poslao u smrt. Monumentalni romanički zvonik katedrale, građen od 13. do 16. veka, uzdiže se 57 metara u visinu i pruža najlepši vidikovac na čitav Split i brački kanal.

Ispod palate pružaju se prostrani Dioklecijanovi podrumi. Budući da su građeni kao verna preslikana noseća struktura carskih odaja sa gornjeg sprata, podrumi su danas najbolje očuvani natkriveni antički prostor na svetu. Kroz vekove su služili kao skladišta, a njihova monumentalnost poslužila je i kao scenografija za snimanje čuvene serije „Igra prestola” (kao dvorana u kojoj Deneris Targarjen drži svoje zmajeve).

Splitska Riva, Varoš i vidikovac na Marjanu: mediteranski duh i Bačvice

Izaći iz palate kroz Mesingana vrata znači zakoračiti pravo na splitsku Rivu — prostranu, suncem obasjanu pešačku promenadu oivičenu palmama, zasađenu cvećem i popločanu belim bračkim kamenom. Riva je dnevna soba Splita: mesto gde se odvija čitav društveni ritual grada. Ovde Splićani, besprekorno odeveni i sa neizbežnim sunčanim naočarima, satima ispijaju produženi espreso uz čašu ledene vode, komentarišu politiku, vremenske prilike i rezultate voljenog fudbalskog kluba „Hajduk”, demonstrirajući čuveno stanje uma poznato kao fjaka — uzvišeno mediteransko stanje opuštenosti u kome se čoveku ništa ne radi, a sve ima smisla.

Zapadno od Rive počinje Veli Varoš, jedno od najstarijih težačkih predgrađa Splita. Za razliku od carskog Peristila, Varoš je lavirint strmih, uskih kamenih kaleta, krovova pod crvenom kanalicom, malih dvorišta sa bunarima i romantičnih ribarskih konoba. Iz Varoša vode kamene stepenice koje se penju ka brdu Marjan, zelenim plućima Splita. Marjan je šumovito poluostrvo pokriveno gustom borovom šumom, proglašeno park-šumom još 1964. godine.

Već na Prvom marjanskom vrhu (Prva vidilica), kod stare jevrejske kafane, dočekuje vas nezaboravan vidikovac na čitav Split, luku sa trajektima i planine Mosor i Kozjak u pozadini. Ako produžite dalje uređenim šumskim stazama, naići ćete na ranohrišćanske crkvice uklesane u stene (Sveti Jere, Betlem) i prelepe prirodne šljunkovite plaže Kašjuni i Bene, skrivene podno borova.

Na istočnoj strani grada, samo petnaest minuta hoda od Rive, nalazi se kultna gradska plaža Bačvice. Bačvice su prostrani peščani plićak gde je nivo mora do kolena stotinama metara od obale. Ova plaža je kolevka i svetsko svetilište picigina — autohtonog splitskog sporta u kome grupa igrača, gazeći kroz plićak, dlanovima atraktivno prebacuje malu oguljenu tenisku lopticu (balun) izvodeći spektakularne parade i skokove u more, pri čemu loptica ne sme da dotakne vodu. Picigin se na Bačvicama igra tokom cele godine, čak i na Novu godinu, bez obzira na temperaturu vode.

Trogir — kameni grad-muzej pod zaštitom UNESCO-a i Radovanov portal

Samo dvadeset sedam kilometara zapadno od Splita, stisnut u uskom morskom moreuzu između kopna i velikog ostrva Čiovo, leži Trogir. Ako je Split grad u kome je palata postala grad, onda je Trogir čitav grad koji izgleda kao najfinije izrezbarena kamena skulptura. Zbog neverovatne koncentracije romaničke, gotske, renesansne i barokne arhitekture unutar sačuvanih srednjovekovnih bedema, čitavo istorijsko ostrvce Trogira upisano je 1997. godine na UNESCO-vu listu svetske kulturne baštine.

Grad su u 3. veku pre nove ere osnovali grčki kolonisti sa ostrva Visa (Isa) pod imenom Tragurion (što na starogrčkom znači „naselje jarčeva”). Šetnja kroz Trogir pruža osećaj lutanja kroz živu bajku: uske uličice popločane su uglačanim belim kamenom koji sija pod uličnim svetiljkama, a iznad glava prolaznika nižu se renesansne lože, grbovi plemićkih porodica i kameni balkoni sa gvozdenim ogradama.

Apsolutna kruna Trogira jeste Katedrala Svetog Lovre (sv. Lovre), građena od 13. do 17. veka. Glavni ulaz u katedralu krasi svetski poznati Radovanov portal, koji je 1240. godine u kamenu isklesao domaći majstor Radovan sa svojim pomoćnicima. Ovaj monumentalni portal predstavlja najznačajnije vajarsko delo srednjovekovne umetnosti na čitavom istočnom Jadranu. Radovan je u kamenu stvorio neverovatno živopisan svet: na stubovima portala prikazani su goli Adam i Eva koji stoje na leđima lavova, scene Hristovog rođenja i stradanja, apostoli i svetitelji, ali i izuzetno realistični prikazi svakodnevnog težačkog života u Dalmaciji kroz dvanaest meseci u godini (klanje svinja, pravljenje kobasica, seča drva, oranje i berba grožđa).

U unutrašnjosti katedrale obavezno posetite Kapelu Svetog Ivana Trogirskog, remek-delo renesansnog vajara Nikole Firentinca, koja se smatra najskladnijom renesansnom dvoranom u Dalmaciji. Na zapadnom rtu ostrvceta uzdiže se moćna tvrđava Kamerlengo iz 15. veka, koju su Mlečani podigli kao garnizon za svoju vojsku, a sa čijih se visokih kula pruža spektakularan pogled na krovove Trogira, čiovski most i otvoreno more.

Kretanje između Splita i Trogira: autobus 37, brodić Bura Line i automobil

Zahvaljujući maloj udaljenosti, Split i Trogir čine idealnu jedinstvenu destinaciju, a izbor prevoza između njih pruža nekoliko zanimljivih opcija.

1. Plovidba brodićem (Bura Line): Ubedljivo najlepši i najromantičniji način putovanja u letnjoj sezoni (od maja do oktobra). Katamaran Bura Line saobraća nekoliko puta dnevno direktno sa splitske Rive do trogirske rive (često uz kratko pristajanje u mestu Slatine na ostrvu Čiovo). Plovidba traje oko sat vremena, košta oko 7 do 8 evra po smeru, i pruža fantastičan pogled na siluetu Dioklecijanove palate sa mora, planinu Kozjak i Kaštelanski zaliv, uz prijatan morski povetarac i potpuno izbegavanje drumskih gužvi.

2. Prigradski autobus (Linija 37): Žuti autobus javnog preduzeća „Promet Split” polazi sa prigradskog terminala Sukoišan u Splitu svakih 20 do 30 minuta. Autobus prolazi kroz svih sedam Kaštela, staje direktno ispred terminala aerodroma Split, i završava vožnju na autobuskoj stanici u Trogiru. Vožnja traje oko 45–50 minuta i košta oko 2,50 evra, što je čini najekonomičnijom opcijom, naročito ako dolazite sa aerodroma.

3. Automobilom: Ako vozite sopstveni ili iznajmljeni automobil, na raspolaganju su vam dve rute: brza magistrala D8 koja ide iza Kaštela (oko 25 minuta vožnje van špica), ili stara, slikovita obalna cesta kroz Kaštela koja vodi pored renesansnih kula i utvrđenja. Upozorenje: ulazak u Trogir preko starog i novog mosta na Čiovo tokom letnjih popodneva može stvoriti ozbiljne saobraćajne čepove, a parking u zoni trogirske istorijske jezgre je skup (od 2 do 4 evra po satu) i brzo se popunjava. Preporučujemo javna parkirališta na kopnenoj strani pre mosta.

Dalmatinska gastronomska rapsodija: pašticada sa njokama, soparnik i pošip

Dalmatinska kuhinja se s pravom smatra jednim od najzdravijih i najukusnijih ogranaka mediteranske ishrane. Bazirana na svežoj ribi, devičanskom maslinovom ulju, samoniklom bilju (ružmarin, lovor, kapar), belom luku i vinu, ova kuhinja ne trpi preterane industrijske začine već slavi prirodni ukus namirnica.

Apsolutna kraljica dalmatinske svečane trpeze jeste dalmatinska pašticada. Reč je o drevnom jelu koje potiče još iz antičkog Rima i Venecije. Priprema je pravi kulinarski podvig koji traje dva dana: kvalitetan goveđi ili juneći frikando prvo se špika čenovima belog luka, karanfilićima, slaninom i šargarepom, a potom se preko noći marinira u vinskom sirćetu (kvasini). Sledećeg dana meso se naglo zapeče, a zatim satima lagano krčka sa crnim lukom, korenastim povrćem, suvim šljivama, smokvama, muškatnim oraščićem i slatkim desertnim vinom prošekom, dok se sos prirodno ne zgusne do tamnosmeđe, baršunaste teksture. Pašticada se tradicionalno služi isključivo uz domaće, ručno rađene valjuške od krompira (njoke).

Pre glavnog jela, potražite poljički soparnik — jednostavno, a genijalno autohtono jelo iz zaleđa Splita (stara Poljička republika), koje nosi zaštićeno geografsko poreklo EU. Reč je o tankoj posnoj piti od jednostavnog beskvasnog testa punjenoj blitvom, crvenim lukom i maslinovim uljem, koja se tradicionalno peče na otvorenom ognjištu (kominu) direktno na žaru prekrivenom pepelom, a po vađenju se premazuje maslinovim uljem i posipa sitno seckanim belim lukom.

U konobama duž splitskog Varoša i trogirske rive ne propustite ni hobotnicu pečenu pod čeličnim zvonom (pekom) sa mladim krompirom, brudet od ugora i škarpine, kao i sveže dagnje i vongole na buzaru. Uz ribu savršeno pristaje čaša hladnog pošipa sa ostrva Korčule ili kujundžuše iz Imotskog, dok uz pašticadu birajte moćni crni plavac mali sa strmih padina Pelješca ili Dingača.

Izbor smeštaja: splitski centar nasuprot mirnih uvala Čiova i rivijere

Prilikom planiranja boravka na ovom delu obale, ključna strateška odluka jeste da li ćete za svoju bazu izabrati Split ili Trogir (sa ostrvom Čiovo).

Baza u Splitu (centar, Bačvice, Varoš): Odličan izbor ako dolazite bez automobila, volite živahan gradski ritam, želite bogat izbor vrhunskih restorana, muzeja i pozorišta, ili planirate celodnevne izlete katamaranima na obližnja ostrva (Brač, Hvar, Vis, Šolta) — trajektna luka u Splitu je glavno pomorsko čvorište Jadrana i nalazi se direktno u produžetku Rive. Mane su skuplji smeštaj, nemogućnost besplatnog parkiranja i gužva na ulicama.

Baza u Trogiru i na ostrvu Čiovo: Savršena opcija za putnike koji žele mirniji odmor sa lakšim pristupom plažama i one koji dolaze avionom (aerodrom je na samo pet minuta taksijem). Ostrvo Čiovo, koje je sa Trogirom povezano sa dva mosta (stari most ka istorijskom centru i novi visoki most za tranzitni saobraćaj), nudi desetine uvala sa čistim morem i modernim apartmanskim naseljima (Okrug Gornji, Okrug Donji, Slatine). Iz Slatina možete svakog dana ići brodićem u Split na kafu, a noći provoditi u potpunom miru uz šum talasa.

Tehnologija na dalmatinskoj obali: Jadrolinija aplikacija, parking i saveti

Hrvatska je uvela visok nivo digitalizacije u sve turističke servise, pa vaš pametni telefon može značajno pojednostaviti boravak u Dalmaciji.

Brodski i trajektni prevoz: Ako planirate odlazak na ostrva (npr. do Supetra na Braču ili do Hvara), obavezno instalirajte zvaničnu mobilnu aplikaciju mJadrolinija. Preko aplikacije možete pratiti plovni red u realnom vremenu, videti eventualna kašnjenja usled vetra (juga ili bure) i kupiti digitalnu kartu direktno platnom karticom ili Google Pay-om. Karta se čuva u aplikaciji sa QR kodom koji kontrolor očitava na ulaznoj rampi trajekta.

Plaćanje parkinga: Parkiranje u Splitu i Trogiru strogo je kontrolisano. Najjednostavniji način plaćanja za strane registracije jeste međunarodna aplikacija EasyPark ili domaća aplikacija Bmove (nekadašnji PayDo), koje funkcionišu besprekorno i omogućavaju produžavanje parkinga sa plaže ili iz kafića bez trčanja do automata.

Navigacija i roming: Hrvatska je članica EU, pa državljani zemalja članica koriste svoj mobilni internet bez doplate. Za državljane Srbije, BiH i Crne Gore Hrvatska je zona međunarodnog rominga gde mobilni podaci nisu uključeni u regionalni balkanski sporazum — isključite prenos podataka pre prelaska granice i aktivirajte roming internet paket kod svog operatera ili instalirajte digitalni eSIM (npr. Airalo) sa lokalnim paketom za Hrvatsku.