Arena di Verona: rimski amfiteatar i svetska prestonica opere pod zvezdama
U samom središtu Verone, na prostranom trgu Piazza Bra, uzdiže se Arena di Verona — kolosalni rimski amfiteatar izgrađen oko 30. godine nove ere, u vreme vladavine cara Tiberija. Po veličini treći očuvani rimski amfiteatar u Italiji (odmah iza rimskog Koloseuma i amfiteatra u Kapui), veronska Arena je izgrađena od prepoznatljivog lokalnog belog i ružičastog krečnjaka iz doline Valpoličela.
Iako je razorni zemljotres 1117. godine srušio veći deo spoljašnjeg prstena (od koga je preostao samo čuveni segment od četiri luka poznat kao „Ala” — krilo), unutrašnja eliptična dvorana sa četrdeset četiri reda kamenih tribina ostala je netaknuta. U antici su se ovde odvijale gladijatorske borbe za trideset hiljada gledalaca, dok je danas Arena u celom svetu prepoznata kao najveća i najprestižnija operska dvorana na otvorenom na planeti.
Godine 1913. slavni tenor Đovani Zenatelo organizovao je prvo izvođenje Verdijeve opere „Aida” povodom stogodišnjice kompozitorovog rođenja, započevši tradiciju Operskog festivala u Areni (Arena Opera Festival). Zahvaljujući savršenoj prirodnoj akustici, pevači nastupaju bez ikakvih mikrofona! Prisustvovanje operi u Areni, dok petnaest hiljada gledalaca drži upaljene male bele svećice (moccoletti) u sumrak pre prvih taktova uvertire, predstavlja jedan od najuzvišenijih umetničkih doživljaja na svetu.
Julijina kuća (Casa di Giulietta): večna Šekspirova tragedija i bronzani kip
Iako Vilijam Šekspir verovatno nikada lično nije posetio Veronu, on je ovaj grad učinio večnom svetskom prestonicom ljubavi kroz svoju besmrtnu tragediju „Romeo i Julija” (napisano oko 1595. godine). Priča o tragičnoj ljubavi dvoje mladih iz zavađenih plemićkih porodica Monteki i Kapuleti potiče iz starijih italijanskih novela Luiđija da Porta i Matea Bandela, koje su imale istorijsko uporište u stvarnim sukobima veronskih klanova iz 13. veka.
U ulici Via Cappello nalazi se Julijina kuća (Casa di Giulietta), gotička palata iz 13. veka koja je nekada pripadala porodici Dal Kapelo (čiji je reljefni grb u obliku šešira sačuvan na unutrašnjem svodu). U dvorištu palate nalazi se čuveni mermerni balkon podignut od delova srednjovekovnog sarkofaga, sa koga je po književnom predanju Julija slušala Romeove ljubavne izjave pod mesečinom.
Ispod balkona stoji bronzani kip Julije, rad vajara Nerea Kostantinija. Među milionima putnika postoji tradicija da dodirivanje desne dojke Julijinog kipa donosi večnu sreću u ljubavi i plodnost. Zidovi prolaza koji vodi u dvorište decenijama su bili prekriveni hiljadama ljubavnih poruka, pisama i grafita zaljubljenih iz celog sveta. U gradu deluje i volonterski „Klub Julija” (Club di Giulietta), čiji članovi svakodnevno odgovaraju na hiljade pisama adresiranih jednostavno: „Juliji, Verona”.
Piazza delle Erbe: trg začina, freske Mazanti i pogled sa kule Lamberti
Najživopisniji, najšarmantniji i najfotogeničniji trg u Veroni jeste Piazza delle Erbe (Trg trava / začina). Izgrađen na mestu nekadašnjeg rimskog foruma, ovaj izduženi trg vekovima je bio centar političkog i ekonomskog života grada. Danas se u središtu trga pod belim suncobranima nalazi živopisna pijaca sa voćem, suvenirima i cvećem, okružena zgradama koje predstavljaju pravu enciklopediju arhitekture.
Severnom stranom trga dominira barokna palata Mafei (Palazzo Maffei) ukrašena kipovima antičkih bogova, pored koje stoji mramorni stub sa mletačkim krilatim lavom Svetog Marka iz 1523. godine. Na istočnoj strani pružaju se kuće Mazanti (Case Mazzanti), čije su fasade u 16. veku oslikali renesansni majstori raskošnim mitološkim freskama, zbog čega je Verona ponela i nadimak „Urbs picta” (Oslikani grad). U središtu trga nalazi se fontana Madona Verone iz 1368. godine sa antičkim rimskim kipom.
Iznad trga uzdiže se monumentalna kula Lamberti (Torre dei Lamberti), visoka osamdeset četiri metra, građena od slojeva crvene cigle i belog travertina. Kula poseduje dva istorijska zvona: Marangona, koje je nekada označavalo kraj radnog vremena za zanatlije i oglašavalo požar, i veće zvono Rengo, koje je pozivalo građane na oružje i sednice gradskog veća. Uspon liftom ili stepenicama na vrh kule pruža antologijski pogled na trgove Piazza Erbe i Piazza dei Signori i meandar reke Adiđe.
Piazza dei Signori, Danteov spomenik i gotske grobnice porodice Skalijeri
Prolaskom kroz renesansni lučni prolaz Arco della Costa (ispod koga vekovima visi misteriozno kitovo rebro) ulazi se na gospodski i otmeni Piazza dei Signori (Trg gospode), u narodu poznat i kao Danteov trg. U samom centru trga uzdiže se monumentalni mermerni spomenik Danteu Aligijeriju, podignut 1865. godine. Proteran iz rodne Firence, Dante je u Veroni proveo nekoliko godina u izgnanstvu kao cenjeni gost vladara Kangkanija dela Skale, kome je u znak zahvalnosti posvetio treći deo svoje Božanstvene komedije — „Raj”.
Trg je uokviren palatama nekadašnjih vladara Verone — moćne dinastije Della Scala (Skalijeri), koja je gradom vladala tokom zlatnog doba u 13. i 14. veku. Iza trga, u ograđenom prostoru crkvice Santa Maria Antica, uzdiže se jedno od najraskošnijih remek-dela gotske skulpture u Evropi — Grobnice Skalijera (Arche Scaligere).
Ove monumentalne slobodnostojeće grobnice podignute su u obliku raskošnih gotskih hramova sa baldahinima, vitkim tornjićima i kamenim sarkofazima. Na vrhovima grobnica postavljene su konjaničke statue vladara Kangkanija I, Mastina II i Kansignorija u punom viteškom oklopu, okružene kovanom gvozdenom ogradom sa heraldičkim motivima merdevina (scala — simbol porodice), svedočeći o feudalnoj moći i viteškom ponosu srednjovekovne Verone.
Dvorac Castelvecchio i most Scaligero: utvrđeni zamak od cigle nad rekom Adiđe
Na zapadnom obodu istorijskog centra, na samoj obali reke Adiđe, uzdiže se moćni dvorac Castelvecchio (Stari dvorac). Ovaj monumentalni utvrđeni zamak podigao je vladar Kangkanio II dela Skala između 1354. i 1376. godine kao vojnu citadelu koja je imala dvostruku ulogu: da brani grad od spoljašnjih napadača, ali i da zaštiti vladarsku porodicu od eventualnih pobuna nezadovoljnog veronskog naroda.
Dvorac je građen od crvene cigle sa prepoznatljivim zupčastim grudobranima u obliku lastavičjeg repa (gibelinski zupci). Iz dvorca preko brze i smaragdne reke Adiđe prelazi veličanstveni most Skaligero (Ponte Scaligero) — remek-delo srednjovekovnog inženjerstva sa tri velika lučna raspona, koji je vladarima služio kao bezbedan put za bekstvo ka severu u pravcu Tirola.
Danas se u dvorcu nalazi Muzej Kastelvekio (Museo di Castelvecchio), koji je pedesetih i šezdesetih godina dvadesetog veka genijalno restaurisao proslavljeni italijanski arhitekta Karlo Skarpa (Carlo Scarpa). Skarpa je stvorio remek-delo moderne muzeologije, spajajući sirove betonske i čelične elemente sa srednjovekovnim zidinama. U muzeju se čuvaju remek-dela slikarstva i skulpture majstora kao što su Pizanelo, Jakopo Belini, Paolo Veroneze i Andrea Mantenja.
Kraljevsko vino Amarone della Valpolicella, rižoto al Amarone i pandoro
Gastronomija Verone neraskidivo je povezana sa okolnim vinogorjem Valpoličela (Valpolicella), koje se prostire severno od grada ka jezeru Garda. Apsolutna vinska ikona i jedno od najskupljih i najcenjenijih crnih vina na svetu jeste Amarone della Valpolicella DOCG. Ovo plemenito vino proizvodi se od autohtonih sorti corvina, rondinella i molinara pomoću jedinstvene drevne metode „appassimento”: najkvalitetniji grozdovi se nakon berbe suše na drvenim ili bambusovim rešetkama u prozračnim potkrovljima tri do četiri meseca, gubeći polovinu vode i koncentrišući šećere i arome, pre nego što započne spora zimska fermentacija.
Amarone daje suvo, grandiozno vino sa preko 15-16% alkohola, baršunastih tanina, tamnorubin boje sa aromama zrele višnje maraske, suvih smokava, kakaa, duvana i balzamika. U veronskim osterijama nezaobilazan specijalitet jeste Risotto all'Amarone — kremasti rižoto od vrhunskog pirinča vialone nano kuvan u gustom sosu od vina Amarone sa koštanom srži i narendanim sirom Monte Veronese.
Lokalni mesni specijalitet jeste pastissada de caval — sporo dinstano konjsko meso u crnom vinu sa aromatičnim travama i palentom, jelo koje potiče još iz 5. veka iz vremena bitke kralja Teodorika kod Verone. Za ljubitelje poslastica, Verona je postojbina slavnog božićnog kolača pandoro (zlatni hleb) — vazdušastog kvasnog kolača u obliku osmokrake zvezde posutog vanilin šećerom u prahu, koji je 1894. godine patentirao veronski poslastičar Domeniko Melegati.
Bazilika San Zeno Mađore: romaničko remek-delo, Mantenja i Julijino venčanje
Malo dalje od uobičajenih turističkih trasa, u mirnoj četvrti na obali Adiđe, uzdiže se bazilika San Zeno Mađore (Basilica di San Zeno Maggiore) — po nepodeljenom mišljenju istoričara umetnosti, najlepša i najčistija romanička crkva u čitavoj severnoj Italiji. Posvećena je osmom biskupu Verone, Svetom Zenu (Zeno), poreklom iz Afrike, zaštitniku grada i ribara.
Fasada bazilike građena je od naizmeničnih slojeva zlatastog tufa i crvene cigle, ukrašena grandioznom kružnom kamenom rozetom poznatom kao „Točak sreće” (Ruota della Fortuna) iz 12. veka. Glavni ulaz u crkvu krase monumentalna bronzana vrata sastavljena od četrdeset osam reljefnih ploča koje su izradili srednjovekovni majstori, sa scenama iz Starog i Novog zaveta i čudima Svetog Zena.
Unutrašnjost crkve impresionira drvenim kasetiranim plafonom u obliku brodskog trupa i kriptom u kojoj počiva telo sveca. Na glavnom oltaru nalazi se jedno od najvećih remek-dela rane renesanse — Triptih San Zeno, koga je između 1457. i 1459. godine naslikao genijalni Andrea Mantenja. Za ljubitelje književnosti, upravo je mračna i mistična kripta bazilike San Zeno mesto gde je Vilijam Šekspir smestio scenu tajnog venčanja Romea i Julije pred fra Lorensom.
