Bolonja: dva kriva tornja, 40 km portika, Piazza Maggiore i carstvo ragua

Tri lica Bolonje: Učena (La Dotta), Crvena (La Rossa) i Debela (La Grassa)

Smeštena u srcu plodne Padske nizije, na strateškoj raskrsnici puteva između severne Evrope i Rima, Bolonja je jedan od najbogatijih, najživljih i najfascinantnijih gradova Italije. Za razliku od pretrpanih ulica Venecije ili Firence gde turizam često guši lokalni duh, Bolonja je uspela da sačuva neprikosnovenu autentičnost, gostoprimstvo i visok kvalitet života. Identitet ovog grada vekovima se sažima u tri slavna nadimka:

La Dotta (Učena) — jer je Bolonja dom najstarijeg univerziteta u zapadnom svetu (Alma Mater Studiorum), osnovanog davne 1088. godine. Kroz vekove su u Bolonji predavali ili studirali velikani poput Dantea Aligijerija, Frančeska Petrarke, Erazma Roterdamskog, Nikole Kopernika, Albrehta Direra i Umberta Eka. Sa preko osamdeset hiljada studenata koji čine trećinu gradske populacije, Bolonja pulsira mladalačkom energijom, protestnim duhom i bogatim kulturnim životom.

La Rossa (Crvena) — ovaj nadimak ima dvostruko značenje. Sa arhitektonske tačke gledišta, on opisuje toplu vizuru grada gledanog sa visine: gotovo sve zgrade, palate i krovovi građeni su od neomalterisane pečene crvene cigle i terakote, bojeći grad u tople nijanse rđe, okera i purpura. U modernijoj istoriji, ovaj nadimak simbolizuje i činjenicu da je Bolonja bila istorijsko uporište antifašističkog pokreta otpora u Drugom svetskom ratu i decenijska prestonica italijanske levice.

La Grassa (Debela / Bogata) — nadimak koji slavi status Bolonje kao apsolutne gastronomske prestonice Italije. Okružena plodnim poljima Emilije-Romanje, Bolonja je iznedrila neka od najslavnijih jela svetske kuhinje: od pravog ragua bolonjeze do ručno savijanih tortelina i svilenkaste mortadele.

Dva tornja (Due Torri): srednjovekovni neboderi Asinelli i nagnuta Garisenda

U 12. i 13. veku Bolonja je imala siluetu koja je podsećala na srednjovekovni Menhetn: nad gradom se uzdizalo preko sto kamenih i ciglenih kula visine od trideset do skoro stotinu metara! Kule su podizale bogate plemićke porodice (Gvelfi i Gibelini) kao statusne simbole moći i utvrđena skloništa tokom krvavih unutrašnjih sukoba. Do danas je preživelo dvadesetak kula, a apsolutni simbol grada jesu Dva tornja (Due Torri) na trgu Porta Ravegnana.

Viša kula jeste Torre degli Asinelli, podignuta između 1109. i 1119. godine od strane porodice Azineli. Sa svojih 97,2 metra visine, ovo je najviša očuvana kosa srednjovekovna kula na svetu! Kula ima nagib od oko 1,3 stepena (vrh je pomeren 2,2 metra u odnosu na bazu). Uspon uz tačno 498 drvenih unutrašnjih stepenika nagrađuje se spektakularnom panoramom: pred vama leže crveni krovovi Bolonje, trgovi, zvonici i zelena brda Kolina Bolonjeze.

Tik uz nju stoji niža kula Torre Garisenda, visoka četrdeset osam metara. Garisenda je u svetu slavna po svom ekstremnom nagibu od čak 3,22 metra (preko 4 stepena nagiba), koji je nastao još tokom njene gradnje usled sleganja tla, zbog čega je u 14. veku morala biti skraćena radi bezbednosti. Nagib Garisende je toliko upečatljiv da ga je i slavni pesnik Dante Aligijeri ovekovečio u svom „Paklu” (XXI pevanje Božanstvene komedije), upoređujući pogled na diva Anteja sa pogledom na nagnutu kulu pod prolazećim oblakom.

Četrdeset kilometara portika: natkriveni grad pod zaštitom UNESCO-a

Ono po čemu je Bolonja jedinstvena u čitavom svetu jesu njeni portici (arkade) — prostrani natkriveni pešački tremovi sa stubovima koji se pružaju duž ulica u neprekidnoj dužini od preko trideset osam kilometara u samom istorijskom jezgru (i preko šezdeset dva kilometra na teritoriji čitavog grada). Godine 2021. bolonjski portici su zvanično upisani na UNESCO listu svetske kulturne baštine kao izuzetan primer održivog i humanog urbanizma.

Portici su nastali u kasnom srednjem veku kao genijalno rešenje stambene krize izazvane masovnim prilivom studenata i profesora na univerzitet. Da bi proširili stambeni prostor bez zauzimanja javnih ulica, građani su počeli da nadziđuju spratove svojih kuća prema spolja, podupirući ih najpre drvenim gredama (kao što se i danas vidi na čuvenoj palati Isolani iz 13. veka), a kasnije elegantnim kamenim i mermernim stubovima sa korintskim kapitelima.

Gradske vlasti su 1288. godine donele zakon po kome je svaki građanin bio obavezan da izgradi portik ispred svoje kuće, i to sa minimalnom visinom od sedam stopa (oko 2,6 metara) — tačno onoliko koliko je bilo potrebno da konjanik sa šeširom na glavi može nesmetano projahati ispod luka! Zahvaljujući porticima, Bolonja je grad u kome možete satima šetati tokom najjačih pljuskova bez kišobrana, ili u dubokom hladu tokom letnjih žega, uživajući u izlozima, knjižarama i kafeima.

Piazza Maggiore: renesansni salon, bazilika San Petronio i Neptunova fontana

Grandiozno srce javnog života Bolonje jeste Piazza Maggiore, prostrani trg nepravilnog oblika nastao u 13. veku. Trgom dominiraju monumentalne srednjovekovne i renesansne građevine: Palata gradonačelnika (Palazzo del Podestà), Palata kralja Enca (Palazzo Re Enzo) u kojoj je zatočen proveo dvadeset tri godine sin cara Fridriha II, i Palata Akursio (Palazzo d'Accursio — današnja Gradska većnica) sa satnim tornjem.

Južnom stranom trga dominira kolosalna bazilika San Petronio, posvećena svecu zaštitniku grada. San Petronio je šesta po veličini crkva u Evropi (duga sto trideset dva, široka šezdeset šest i visoka pedeset jedan metar). Fasada bazilike je fascinantno nedovršena: donji deo je obložen raskošnim belim i ružičastim mermerom sa reljefima velikog renesansnog vajara Jakopa dela Kverče, dok je gornji deo ostao gruba crvena cigla jer su sredstva u 16. veku preusmerena od strane pape koji nije želeo da bolonjska crkva bude veća od bazilike Svetog Petra u Rimu.

Unutar bazilike nalazi se najduži zatvoreni sunčani sat na svetu (meridijana), koga je 1655. godine u mermerni pod ugradio slavni astronom Đan Domeniko Kasini. Meridijana je dugačka šezdeset sedam metara, a kroz mali otvor na svodu sunčev zrak tačno u podne obasjava odgovarajući horoskopski znak na podu. Na susednom Trgu Neptuna uzdiže se monumentalna Neptunova fontana, remek-delo flamanskog vajara Đambolonje iz 1566. godine sa kolosalnim bronzanim kipom boga mora sa trozupcem (zanimljivo je da je logo slavne fabrike automobila „Maserati” inspirisan upravo trozupcem sa ove fontane).

Svetište Madonna di San Luca: najduži natkriveni portik na svetu sa 666 lukova

Na šumovitom brdu Colle della Guardia iznad Bolonje uzdiže se barokno svetište Madonna di San Luca (Santuario della Madonna di San Luca), koje čuva čudotvornu vizantijsku ikonu Bogorodice sa Hristom koju je po predanju naslikao apostol Luka. Svetište je vekovima bilo cilj verskih procesija građana Bolonje koji su se molili za spas grada od kuge i ratova.

Ono što put do San Luke čini jedinstvenim svetskim fenomenom jeste Portico di San Luca — najduži natkriveni pešački trem na svetu! Izgrađen između 1674. i 1793. godine dobrovoljnim prilozima građana i esnafa, ovaj monumentalni portik pruža se od gradske kapije Porta Saragozza do samog vrha brda u neprekidnoj dužini od 3.796 metara i sastoji se od tačno 666 kamenih arkada i petnaest kapela.

Broj od 666 lukova nosi duboku versku simboliku: arkada vijuga uz brdo poput zmije (đavola), koju pod svojim nogama na vrhu gazi crkva posvećena Bogorodici. Šetnja uzbrdo ispod arkada predstavlja omiljenu vikend naviku Bolonjaca za rekreaciju i trčanje, a uspon traje oko sat vremena. Za one koji ne žele pešačiti, sa trga Piazza Maggiore polazi turistički vozić San Luca Express koji putnike vozi direktno do platoa svetišta sa koga puca pogled na Apenine.

La Grassa: originalni ragù alla bolognese, mortadela, tortellini i Quadrilatero

Gastronomija Bolonje je svetska institucija. Prvo pravilo koje svaki putnik mora naučiti jeste: u Bolonji ne postoje „špagete bolonjeze” (spaghetti bolognese)! To je globalna marketinška zabluda. Pravi, zvanično zaštićeni ragù alla bolognese — čiji je originalni recept 1982. godine zvanično deponovan u Privrednoj komori Bolonje — priprema se od krupnije mlevene govedine, pančete, šargarepe, celera, luka, malo koncentrata paradajza, mleka i belog vina, a kuva se na tihoj vatri najmanje tri do četiri sata.

Ovaj bogati sos se u Bolonji poslužuje isključivo sa domaćim svežim taljatelama (tagliatelle al ragù) — širokim trakama sveže testenine sa jajima čija hrapava površina savršeno upija mesni sos, ili u slojevima slavnih zelenih lazanja (lasagne verdi alla bolognese) gde se testenina boji spanaćem. Drugi simbol grada jesu tortelini (tortellini in brodo) — minijaturna ručno savijana testenina u obliku Venerinog pupka punjena svinjskim butom, pršutom iz Parme, mortadelom i parmigiano reggiano sirom, koja se kuva i služi isključivo u bistroj domaćoj supi od kopuna i govedine.

Gradski simbol jeste i prava Mortadella Bologna IGP — nežna, mirisna kuvana svinjska kobasica sa kockicama masnoće i zrnima bibera i pistaća, koja se reže na tanke listove koji se tope u ustima. Najbolje mesto za degustaciju jeste srednjovekovna trgovačka četvrt Quadrilatero (ulice Drapperie, Pescherie Vecchie), prepuna istorijskih delikatesnih radnji (salumeria) gde sa tavanica vise stotine pršuta i kolutova parmezana.

Palata Archiginnasio sa Anatomskim teatrom i tajni venecijanski prozorčić Finestrella

Skriveni detalji Bolonje otkrivaju intelektualnu i hidrološku fascinaciju ovog jedinstvenog grada:

Palata Archiginnasio i Anatomsko pozorište (Teatro Anatomico): Nekadašnje sedište Univerziteta u Bolonji, izgrađeno u 16. veku, danas čuva neverovatnu biblioteku i čuveno Anatomsko pozorište izrezbareno u drvetu smrče. U ovoj dvorani studenti medicine su sa drvenih klupa posmatrali sekcije ljudskih tela koje su se obavljale na mermernom stolu u sredini. Plafon dvorane krasi Apolon okružen sazvežđima, a katedru anatomije drže dve potresne skulpture 'Spellati' (ogoljeni ljudi bez kože), remek-delo vajara Erkolea Lellija.

Mala Venecija i prozorčić Finestrella u Via Piella: Malo je poznato da je Bolonja u srednjem veku imala razgranatu mrežu plovnih kanala dugu preko 60 kilometara, koji su pokretali mlinove za proizvodnju čuvene bolonjske svile! Većina kanala je danas pod zemljom, ali u ulici Via Piella nalazi se mala drvena kapija u zidu — takozvana Finestrella. Kada je otvorite, pred vama puca nestvaran pogled na kanal Canale delle Moline sa šarenim fasadama zgrada koje izranjaju direktno iz vode, poput najlepše venecijanske razglednice!