Istorijat hrama na Megdanu: gradnja, osvećenje i opstanak kroz ratove
Kada se iz pravca Mokre Gore i graničnog prelaza Vardište spuštate drumom ka Višegradu, u trenutku kada se pred vama otvori smaragdno ogledalo reke Drine i bela silueta jedanaest kamenih lukova slavne Sokolovićeve ćuprije, pogled na desnoj strani neizbežno privlači uzvišenje Megdan. Na tom dominantnom bregu, okružena stoletnim borovima i čempresima, uzdiže se Crkva Rođenja Presvete Bogorodice — najstariji i najvažniji pravoslavni hram u samom gradskom jezgru Višegrada.
Gradnja ove crkve započeta je u prelomnom istorijskom trenutku, nekoliko godina nakon Berlinskog kongresa (1878) i uspostavljanja austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini. Pravoslavni Srbi u Višegradu, koji su vekovima pod osmanskom vlašću bogosluženja vršili u skromnim, poluukopanim brvnarama daleko van varoši, dobili su dozvolu da podignu reprezentativan hram na uzvišenju Megdan. Gradnju su složno finansirali ugledni višegradski trgovci, zanatlije i seoske opštine, a hram je završen i svečano osveštan 1884. godine, na praznik Rođenja Presvete Bogorodice (Mala Gospojina), koja je postala hramovna slava i zaštitnica varoši.
Tokom burnih ratnih vihora 20. veka crkva je delila tešku sudbinu svog naroda. U Prvom svetskom ratu, kada su se preko Drine vodile ogorčene artiljerijske bitke između srpske i austrougarske vojske, hram je pretrpeo znatna oštećenja, a zvona su skinuta i pretopljena za ratne potrebe bečke armije. Crkva je temeljno obnovljena u međuratnom periodu, kada su darovana nova zvona, a njen duhovni kontinuitet ostao je neprekinut sve do današnjih dana.
Arhitektonski sklad jednobrodne bazilike i pogled na reku Drinu
Crkva Rođenja Presvete Bogorodice građena je u duhu tadašnjeg romantičarskog istoricizma, sa jasnim elementima neoromanskog stila prilagođenog pravoslavnoj liturgijskoj tradiciji.
Hram je koncipiran kao jednobrodna izdužena građevina od pritesanog kamena krečnjaka, sa polukružnom oltarskom apsidom na istoku i masivnim, četvorospratnim zvonikom koji se uzdiže iznad zapadnog portala. Zvonik je završen krovom u obliku vitke piramide presvučene bakrom, koji se vidi sa gotovo svake tačke u Višegradu i sa reke Drine. Fasadna platna raščlanjena su plitkim lizena i polukružnim lučnim prozorima kroz koje u naos prodire meka, svečana svetlost.
Unutrašnjost hrama odiše mirom i molitvenom tišinom. Ikonostas je izrađen u drvorezu krajem 19. veka, sa ikonama slikanim u akademskom maniru realističkog crkvenog slikarstva. U hramu se čuvaju dragocene bogoslužbene knjige štampane u carskoj Rusiji i starom Beogradu, kao i darovni krstovi koje su višegradski pečalbari i trgovci donosili sa hodočašća u Jerusalim i na Svetu Goru.
Panoramski vidikovac sa porte
Ipak, ono što posetu ovoj crkvi čini nezaboravnom jeste njen geografski položaj. Sa travnatog platoa crkvene porte pruža se spektakularan, doslovno razglednički pogled na Višegrad. Pred vama leži čitav tok reke Drine, ušće bistrog planinskog Rzava, kameni most Mehmed-paše Sokolovića koji spaja obale poput okamenjene čipke, kao i poluostrvo na kome je izgrađen Andrićgrad. Ovo je nesumnjivo najlepša tačka za posmatranje zalaska sunca nad kanjonom Drine.
Književni pejzaž: Ivo Andrić, ćuprija i duh romana
Nemoguće je boraviti u Višegradu a ne osetiti prisustvo našeg jedinog nobelovca, Ive Andrića. Andrić je u Višegradu proveo svoje rano detinjstvo, živeći kod tetke i tetka u kući na levoj obali Drine, svakodnevno prelazeći ćupriju na putu do osnovne škole.
U svom remek-delu „Na Drini ćuprija”, za koje je 1961. godine dobio Nobelovu nagradu za književnost, Andrić je ovekovečio ne samo most, već i čitav reljef Višegrada, uključujući i brdo Megdan, crkvu i verske svetkovine o Maloj Gospojini. Šetnja od crkve niz strme sokake Megdana do kapije na sredini mosta (sofe) predstavlja pravo književno hodočašće. Na kamenoj sofi mosta, gde su se vekovima sastajali putnici i trgovci, i danas možete sesti, oslušnuti šum reke pod lukovima i osetiti večnost o kojoj je pisao veliki pisac.
U produžetku mosta nalazi se Andrićgrad (Kamengrad), idejni projekat reditelja Emira Kusturice, izgrađen kao kameni grad koji spaja epohe vizantijskog, osmanskog i renesansnog nasleđa, sa Andrićevim institutom, bioskopom, knjižarama i restoranima na samom rtu ušća Rzava u Drinu.
Mimar Sinan, arhitektura Sokolovićeve ćuprije i UNESCO baština
Most Mehmed-paše Sokolovića u Višegradu, uvršten na UNESCO-vu listu svetske kulturne baštine 2007. godine, predstavlja apsolutni vrhunac osmanske monumentalne mostogradnje 16. veka. Most je podignut između 1571. i 1577. godine po nalogu velikog vezira trojice sultana, Mehmed-paše Sokolovića (rodom iz obližnjeg sela Sokolovići kod Rudog), a projektovao ga je najveći graditeljski genij islamskog sveta — carski arhitekta Koca Mimar Sinan.
Most je izgrađen od klesane sedre (tufa) iz majdana u Banji kod Višegrada. Ukupna dužina mosta iznosi 179,5 metara, a premošćuje Drinu preko 11 monumentalnih lučnih otvora raspona od 10,7 do 14,8 metara. Masivni kameni stubovi (piloni) u koritu reke opremljeni su oštrim trouglastim kljunovima (ledobranima) koji vekovima uspešno seku drinske bujice i plutajući led.
Na sredini mosta nalazi se proširenje zvano sofa ili kapija, sa kamenim klupama i mermernim pločama sa urezanim stihovima pesnika Nihada na turskom jeziku, koji slave zadužbinara i beleže godinu završetka ovog čuda arhitekture. Sofa je kroz vekove bila društveno čvorište gde su se meštani sastajali, razmenjivali vesti i donosili važne odluke, čineći most ne samo saobraćajnicom, već živom dušom Višegrada.
Most je kroz istoriju preživeo teška razaranja. Tokom povlačenja austrougarske vojske u oktobru 1914. godine minirana su tri stuba, a 1943. godine nemačke trupe su srušile još pet lukova. Zahvaljujući detaljnoj posleratnoj rekonstrukciji izvedenoj prema izvornim Sinanovim nacrtima, most je vratio svoj originalni izgled. Danas je zatvoren za motorni saobraćaj i služi isključivo kao pešačka zona, što posetiocima omogućava nesmetano uživanje u harmoniji kamena i vode.
Krstarenje kanjonom Drine i podrinjska gastronomija
Nakon obilaska hrama i gradskih znamenitosti, vrhunac boravka u Višegradu predstavlja krstarenje turističkim brodićem kroz kanjon reke Drine. Plovidba počinje ispod samog kamenog mosta i vodi nizvodno kroz jedan od najdubljih i najimpresivnijih rečnih kanjona u Evropi, sve do ušća reke Žepe i čuvenog Starog mosta na Žepi. Sa vode se uzdižu vertikalne krečnjačke litice visoke stotinama metara, obrasle endemskim stablima Pančićeve omorike.
Uživanje u lokalnim specijalitetima
Podrinjski kraj je poznat po izvanrednoj tradicionalnoj kuhinji koja spaja najbolje elemente srpske i bosanske kulinarske tradicije:
- Sveža drinska pastrmka: Pečena na roštilju na ćumur, prelivena tršćanskim sosom od maslinovog ulja, belog luka i svežeg peršuna, najčešće servirana na splavovima uz reku.
- Višegradski ćevapi u lepinji: Sočni, pravljeni od mešanog junećeg i bravljeg mesa, posluženi u vrućem somunu sa dosta crnog luka i kajmaka.
- Domaće pite ispod sača: Burek, sirnica i zeljanica od tankih, ručno razvučenih kora, hrskave spolja a sočne iznutra.
- Slatkiši orijentalnog porekla: Prava turska baklava sa orasima, urmašice i tufahije punjene mlevenim orasima i šlagom, uz obaveznu domaću kafu serviranu u bakarnom fildžanu sa rahatlokumom.
Kako stići iz Srbije: drumske rute, granica i roming režim
Višegrad se nalazi neposredno uz granicu Srbije i Bosne i Hercegovine, što ga čini izuzetno popularnom destinacijom za vikend putovanja.
Automobilska ruta iz Beograda
Najčešća i najlepša trasa vodi autoputem A2 („Miloš Veliki”) do Preljine (Čačak), a potom magistralom preko Požege, Užica, Čajetine i Mokre Gore do graničnog prelaza Kotroman / Vardište. Nakon prelaska granice, do Višegrada vas deli svega 18 kilometara kvalitetnog asfaltnog puta kroz kanjon Rzava. Ukupna dužina puta iznosi oko 240 km, a vožnja traje između 3,5 i 4 sata umerenog tempa.
Granične formalnosti i dokumenta
Državljani Republike Srbije mogu ući u Bosnu i Hercegovinu isključivo sa važećom biometrijskom ličnom kartom ili pasošem (za maloletnu decu obavezan je pasoš ukoliko nemaju ličnu kartu). Zeleni karton za osiguranje automobila registrovanih u Srbiji više nije potreban od 2020. godine.
Roming pravila: Zapadni Balkan bez naknade
Zahvaljujući regionalnom sporazumu o romingu Zapadnog Balkana, korisnici mobilnih mreža iz Srbije (MTS, Yettel, A1) mogu koristiti svoje telefone u Bosni i Hercegovini bez plaćanja dodatnih naknada za roming. Pozivi ka Srbiji i unutar BiH, kao i SMS poruke, tarifiraju se po uslovima vašeg nacionalnog paketa, dok je za prenos podataka (internet) na raspolaganju velikodušna kvota gigabajta definisana politikom pravednog korišćenja vašeg operatera.
Pametni telefon u Višegradu: panorama sa brda, GPS i baterija
Praktični saveti za korišćenje vašeg pametnog telefona u Višegradu:
- Slikanje mosta sa crkvenog platoa: Sa platoa ispred hrama na Megdanu most se vidi pod blagim uglom odozgo. Koristite Telefoto kameru (2x ili 3x) kako biste približili kamene lukove i izbegli krovove kuća u prvom planu. Najbolje vreme za slikanje je u popodnevnim satima, kada sunce osvetljava uzvodnu stranu mosta.
- Offline navigacija kroz kanjon Drine: Tokom krstarenja brodom nizvodno kroz duboki kanjon reke Drine ka Žepi, vertikalne kamene litice visoke stotinama metara blokiraju mobilni signal operatera. Pre ukrcavanja na brod, preuzmite offline mapu istočne Bosne u aplikaciji Google Maps ili Organic Maps, kako biste na mapi pratili tačan položaj broda i prepoznali ušće Žepe i istorijske lokalitete.
- Čuvanje baterije tokom celodnevnog izleta: Konstantno fotografisanje mosta, crkve i reke brzo troši bateriju telefona. Aktivirajte Režim uštede baterije na Androidu i ponesite eksterni punjač (power bank) kapaciteta najmanje 10.000 mAh kako biste bez brige beležili uspomene tokom celog dana.
Nakon posete crkvi na brdu Megdan i prelaska mosta Mehmed-paše Sokolovića, ne propustite šetnju kroz Andrićgrad (Kamengrad), kulturni centar podignut na samom ušću Rzava u Drinu, posvećen našem jedinom nobelovcu. U višegradskim ćevabdžinicama i ribljim restoranima uz Drinu obavezno probajte banjalučke ćevape u vrućoj somun-lepinji posutoj tucanom paprikom i kajmakom, kao i sveže pečenu drinsku pastrmku uz domaće uštipke i domaće kiselo mleko. Za savršen završetak dana, sedite na terasu gradske poslastičarnice uz šoljicu prave domaće kafe i krišku baklave sa orasima, uživajući u pogledu na osvetljene kamene lukove mosta koji se ogledaju u smaragdnoj vodi Drine.
