Hvar: sunčani biser Jadrana, Pakleni otoci, tvrđava Španjola i Starogradsko polje

Grad Hvar: renesansni mletački salon, Trg Svetog Stjepana i katedrala

Smešten u dubokom prirodnom zalivu na jugozapadnom kraju ostrva, grad Hvar je jedan od najotmenijih i arhitektonski najskladnijih istorijskih gradova na Jadranskom moru. Kao ključna vojna i pomorska baza Mletačke republike na trgovačkim putevima ka Levantu, Hvar je tokom renesanse i baroka doživeo neviđeni procvat u kulturi, književnosti i graditeljstvu.

Središte urbanog života grada jeste hvarska Pjaca (Trg Svetog Stjepana), najveći trg u celoj Dalmaciji, površine preko četiri i po hiljade kvadratnih metara. Trg se blago spušta od renesansne katedrale Svetog Stjepana na istoku ka moru i luci na zapadu. Katedrala iz 16. veka impresionira svojom trodelnom renesansno-baroknom fasadom i vitkim četvorospratnim zvonikom koji je rad korčulanskih kamenorezaca. U katedralnoj riznici čuvaju se dragoceni relikvijari, liturgijsko posuđe i slike mletačkih renesansnih majstora.

Na južnoj strani Pjace uzdiže se monumentalni Arsenal — masivna građevina iz 16. veka koja je služila za remont i skladištenje mletačkih ratnih galija. Godine 1612. na spratu Arsenala knez Petar Semitecolo osnovao je Hvarsko pozorište — prvo javno komunalno pozorište u Evropi u kome su predstave mogle ravnopravno pratiti sve društvene klase, i plemići i pučani, što je predstavljalo revolucionaran demokratski korak za to doba.

Tvrđava Španjola (Fortica): spasiteljica grada i antologijski vidikovac

Visoko na brdu koje se uzdiže neposredno iznad krovova Starog grada stoji moćna tvrđava Španjola (Fortica). Naziv „Španjola” duguje španskim vojnim inženjerima koji su u 14. veku radili na njenom projektovanju za račun Mletačke republike, dok je svoj današnji monumentalni izgled sa bastionima, puškarnicama i kaponirima dobila sredinom 16. veka.

Tvrđava je odigrala ključnu ulogu u istoriji grada u avgustu 1571. godine, kada je moćna osmanska flota pod komandom alžirskog bega Uluz-Alija napala i spalila Hvar. Gotovo celokupno stanovništvo grada uspelo je da se skloni iza debelih kamenih bedema Španjole i preživi višednevnu opsadu. U unutrašnjosti tvrđave danas je izložena zbirka antičkih amfora pronađenih u podmorju oko ostrva, kao i stari topovi okrenuti ka moru.

Uspon do tvrđave vodi kroz prelep park sa stepenicama oivičenim kaktusima, agavama, borovima i palmama. Sa terase bedema pruža se jedan od najspektakularnijih pogleda na celom Mediteranu: pred vama leži celo renesansno jezgro Hvara, Pjaca, zvonici franjevačkog manastira, plava luka prepuna luksuznih megajahti i jedrilica, a na horizontu se pruža venac smaragdno-zelenih Paklenih otoka okruženih blistavim tirkiznim morem.

Pakleni otoci: tirkizni arhipelag, skrivene uvale i botanički raj Palmižana

Neposredno ispred ulaza u hvarsku luku prostire se čarobni arhipelag od dvadesetak šumovitih krečnjačkih ostrva, otočića i hridi poznat kao Pakleni otoci (ili Paklinski otoci). Suprotno uobičajenoj zabludi, ime arhipelaga ne potiče od „pakla”, već od pakline — borove smole koja se na ovim ostrvima vekovima kuvala i koristila za premazivanje i zaptivanje drvenih trupova brodova i barki.

Najveće i najpoznatije ostrvo u arhipelagu jeste Sveti Klement, gde se u dubokoj uvali Vinogradišće nalazi legendarno naselje Palmižana. Početkom 20. veka profesor Eugen Menegelo zasadio je ovde jedinstveni botanički vrt sa stotinama vrsta egzotičnih kaktusa, agava, eukaliptusa, mimoza i retkih mediteranskih biljaka, stvorivši oazu mira i visoke umetnosti. Uvala Vinogradišće je svetski poznata po tirkiznoj boji mora, vrhunskim restoranima u borovoj šumi gde se služe sveže jadranske jastoge i šampanjac, kao i modernim lounge barovima.

Pored Palmižane, brodići i taksi-čamci (koji neprekidno saobraćaju sa hvarske rive) vode do uvala Ždrilca i Mlini sa prelepim šljunkovitim plažama, ostrva Jerolim i Marinkovac (uvala Stipanska gde se nalazi kultni plažni klub Carpe Diem Beach), nudeći izbor između potpunog mira pod borovima i vrhunske dnevne zabave.

Starogradsko polje (Ager Pharensis): antički grčki katastar pod zaštitom UNESCO-a

U središnjem delu ostrva, između Starog Grada i Vrboske, prostire se prostrana i plodna ravnica Starogradsko polje (Ager Pharensis / Hora). Godine 384. pre nove ere starogrčki kolonisti sa egejskog ostrva Paros osnovali su grad Faros (današnji Stari Grad). U ravnici pored grada grčki geometri su izvršili parcelaciju zemljišta na pravilne geometrijske parcele (klerose) dimenzija jedan sa pet stadija (oko 180 × 900 metara), razdvojene suvozidima i putevima.

Ono što Starogradsko polje čini globalnim fenomenom jeste to što je ova antička grčka parcelacija u potpunosti sačuvana u svom izvornom obliku više od dvadeset četiri veka! Suvozidi koji označavaju granice grčkih poseda i danas stoje na istom mestu, a zemlja se neprekidno obrađuje istim kulturama kao u doba antike — vinovom lozom i maslinama. Zbog svoje jedinstvene autentičnosti, Starogradsko polje je 2008. godine upisano na UNESCO listu svetske kulturne baštine.

Šetnja ili vožnja bicikla kroz Starogradsko polje pruža neverovatan doživljaj: prolazite pored drevnih kamenih poljskih skloništa (trimova), rimskih vila rustika (kao što je lokalitet Kupinovik), stoletnih stabala maslina i vinograda, udišući miris divljeg ruzmarina i timijana koji raste duž suvozida.

Stari Grad i Tvrdalj Petra Hektorovića: mirna luka renesansnog pesnika

Za razliku od mondenskog grada Hvara, Stari Grad (Paiz) — najstariji grad u Hrvatskoj sa istorijom dugom preko 2.400 godina — odiše spokojem, intimizmom i dubokom kulturom. Smešten u dnu šest kilometara dubokog morskog zaliva, Stari Grad očarava svojim kamenim uličicama, malim trgovima i kućama iz 16. i 17. veka.

Najlepši spomenik Starog Grada jeste Tvrdalj — utvrđeni renesansni letnjikovac slavnog hrvatskog pesnika i plemića Petra Hektorovića (1487–1572), autora čuvenog speva „Ribanje i ribarsko prigovaranje”. Hektorović je decenijama sam gradio i uređivao Tvrdalj sa vizijom stvaranja idealnog mikrokosmosa u kome u harmoniji žive ljudi, životinje i biljke.

Srce Tvrdalja jeste veliki pravougaoni ribnjak sa morskom vodom u kome plivaju cipoli, okružen renesansnim kamenim arkadama. Iznad ribnjaka uzdiže se kula sa golubarnikom, a u vrtu rastu lekovite i mirisne biljke koje je pesnik sam sakupljao. Na kamenim zidovima, pragovima i kapijama Hektorović je na latinskom, italijanskom i hrvatskom jeziku uklesao preko dvadeset moralnih mudrosti i filozofskih poruka, među kojima se izdvaja natpis iznad ribnjaka: „Petrus Hectoreus, Nicolai filius, proprio sumptu et industria ad suum et amicorum usum construxit” (Petar Hektorović, sin Nikolin, sopstvenim troškom i trudom sagradi za svoju i prijatelja upotrebu).

Ljubičasti miris ostrva: napuštena sela Malo i Velo Grablje i tradicija lavande

Sredinom dvadesetog veka ostrvo Hvar je bilo jedan od najvećih proizvođača lavande i eteričnog ulja lavande u Evropi, dajući skoro deset procenata ukupne svetske proizvodnje. Iako su razorni požari krajem veka uništili mnoge nasade, tradicija uzgoja ove lekovite biljke uspešno se obnavlja.

Kolevka hvarske lavande jeste živopisno kameno selo Velo Grablje, smešteno u brdima u unutrašnjosti ostrva. Početkom 20. veka meštanin Bartul Tomičić zasadio je prve sadnice lavande, što je selu donelo bogatstvo i prosperitet. Danas se u Velom Grablju svakog jula organizuje čuveni Festival lavande, gde posetioci mogu videti tradicionalnu destilaciju eteričnog ulja u starim bakarnim kotlovima, kupiti unikatne kozmetičke proizvode, med od lavande i probati osvežavajući sladoled od lavande.

Iz Velog Grablja pešačka staza vodi kroz kanjon do Malog Grablja — potpuno napuštenog kamenog sela smeštenog u krečnjačkom amfiteatru podno stene. Selo je napušteno šezdesetih godina kada su se svi stanovnici preselili u obližnju uvalu Milna, a njegove netaknute kamene kuće, mlinovi za masline i crkva Svetog Teodora predstavljaju fascinantan muzej tradicionalnog graditeljstva na otvorenom.

Vinski raj: moćni plavac mali sa strmih padina Ivan Doca i hvarska gregada

Hvar ima tradiciju vinogradarstva dužu od dve hiljade četiri stotine godina, koju su započeli još starogrčki doseljenici. Zbog strmih padina, ekstremnog sunčevog zračenja i škrtog krečnjaka, južna obala ostrva — posebno lokaliteti Ivan Dolac, Zavala i Sveta Nedjelja — daje jedna od najmoćnijih i najcenjenijih crnih vina na svetu od autohtone sorte plavac mali.

Vinogradi na ovim položajima vise nad morem na strminama sa nagibom i preko četrdeset stepeni, gde je obrada zemljišta i berba moguća isključivo ručno. Loza je izložena takozvanoj „trostrukoj insolaciji”: direktnim sunčevim zracima, refleksiji sunca od morske površine i toploti koju isijava beli krečnjački kamen noću. Plavac mali sa ovih padina daje vino tamnorubin boje sa preko 14-15% alkohola, raskošnih aroma suve šljive, rogača, smokve, tamne čokolade i mediteranskog bilja.

Apsolutni gastronomski simbol ostrva jeste hvarska gregada — najstariji način pripreme bele morske ribe (škarpine, kovača, orade) koju su osmislili lokalni ribari. Riba se seče na krupne komade i slaže u široku plitku šerpu preko debelih kolutova krompira i crnog luka, preliva obiljem ekstradevičanskog maslinovog ulja, belim vinom, vodom i belim lukom, i kuva na jakoj vatri bez mešanja (samo povremenim protresanjem posude) dok se ne stvori gust, svilenkast sos.

Magične uvale južne obale: Dubovica, Zaraće i renesansna Vrboska zvana 'Mala Venecija'

Osim mondenskog centra grada Hvara, ostrvo krije fascinantne kutke duž svoje razuđene obale:

Uvala Dubovica: Široka šljunkovita plaža smeštena u dubokom prirodnom zalivu na južnoj strani ostrva, prepoznatljiva po plemićkom letnjikovcu porodice Kasandrić iz 17. veka koji stoji na samoj ivici tirkiznog mora. Do plaže se stiže kratkom pešačkom stazom sa glavnog puta, a kristalna čistoća podmorja čini je omiljenom destinacijom za ronjenje na dah.

Vrboska – hvarska Mala Venecija: Smeštena u dnu uskog i vijugavog fjorda, Vrboska je najmanji grad na ostrvu, poznat po nizu kamenih mostića koji povezuju dve obale zaliva. Centralno zdanje mesta je jedinstvena crkva-tvrđava Svete Marije od Milosti, izgrađena u 16. veku za odbranu od Osmanlija, sa moćnim ravnim krovom i puškarnicama sa kojih se vidi čitav arhipelag.

Grapčeva pećina: Smeštena u blizini sela Humac, ova pećina predstavlja jedno od najvažnijih arheoloških nalazišta neolita na Jadranu, sa oslikanom keramikom starom više od pet milenijuma i nestvarnim stalaktitima i stalagmitima.