Dioklecijanova palata i Peristil: carski grad u kome se i danas živi
Za razliku od većine svetskih antičkih spomenika koji su pretvoreni u ograđene muzeje i arheološka nalazišta, Dioklecijanova palata u Splitu je živo, pulsirajuće gradsko tkivo u kome ljudi i danas stanuju, peru veš na prozorima, piju kafu u konobama i vode dućane. Ovaj monumentalni kompleks dao je sagraditi rimski car Gaj Aurelije Valerije Dioklecijan (rodom iz obližnje Salone) kao raskošnu vilu-utvrđenje za svoje penzionerske dane nakon dobrovoljnog povlačenja sa carskog prestola 305. godine.
Kompleks pravougaone osnove dimenzija dvesta petnaest sa sto osamdeset metara opasan je masivnim bedemima sa šesnaest kula i četvoro monumentalnih vrata nazvanih po plemenitim metalima: Zlatna vrata (Porta Aurea) na severu, Srebrna vrata (Porta Argentea) na istoku, Željezna vrata (Porta Ferrea) na zapadu i Mjedena vrata (Porta Aenea) na jugu prema moru. Srce palate jeste Peristil — unutrašnji carski trg sa reprezentativnim tremom od crvenih granitnih stubova dopremljenih iz Egipta.
Na Peristilu je car Dioklecijan stupao pred podanike na Protiromu gde su mu se klanjali kao živom božanstvu. Na trgu i danas leži autentična egipatska sfinga od crnog bazalta, stara preko tri i po milenijuma, koju je car doneo nakon gušenja pobune u Egiptu. Danas je Peristil jedna od najlepših pozornica na svetu — posetioci sede na kamenim antičkim stepenicama uz sveće, ispijajući vino dok zvuci akustične gitare i arija odjekuju među hiljadugodišnjim stubovima.
Katedrala Svetog Dujma: ironija istorije u carskom mauzoleju
Na istočnoj strani Peristila uzdiže se katedrala Svetog Dujma (katedrala Sv. Duje), arhitektonski i istorijski biser koji predstavlja najstariju zgradu katedrale na svetu. Ova osmougaona građevina prvobitno je podignuta kao carski mauzolej u kome je položen sarkofag samog cara Dioklecijana — jednog od najsurovijih progonitelja hrišćana u istoriji. Međutim, u jedinstvenom istorijskom obrtu, u 7. veku prvi splitski nadbiskup Jovan Ravenjanin pretvorio je paganski mauzolej u hrišćansku katedralu, izbacio carev sarkofag i u hram uneo mošti hrišćanskih mučenika Svetog Dujma i Svetog Anastazija (Staša), koje je upravo Dioklecijan dao pogubiti u obližnjoj Saloni!
Unutrašnjost katedrale čuva neprocenjivo umetničko blago. Glavni ulaz krasi monumentalna drvena dvokrilna vrata koja je 1214. godine izrezbario domaći majstor Andrija Buvina. Na dvadeset osam reljefnih kaseta u orahovom drvetu prikazani su prizori iz Hristovog života, što predstavlja remek-delo evropske romanike. U katedrali se nalazi i raskošna kamena propovedaonica iz 13. veka i barokni oltar sa moštima svetaca.
Iznad katedrale ponosno se uzdiže romaničko-gotički zvonik visok pedeset sedam metara, građen od 13. do 16. veka. Uspon uskim metalnim stepenicama kroz unutrašnjost zvonika pruža uzbuđenje, a sa platforme na vrhu puca nezaboravan panoramski pogled na krovove palate, luku sa trajektima, brdo Marjan i planine Kozjak i Mosor.
Podrumi Dioklecijanove palate i Vestibul: carske odaje i zvuci klapa
Neposredno ispod nekadašnjih carskih stambenih odaja prostire se grandiozni podzemni kompleks — Podrumi Dioklecijanove palate (Substrukcije). Ovi prostrani zasvođeni prostori građeni su da bi nivelisali pad terena prema moru i nosili težinu carskih rezidencija iznad njih. Zahvaljujući tome što su vekovima služili kao skladišta i otpadište, podrumi su ostali savršeno strukturno očuvani, pružajući arheolozima verni tlocrt gornjih carskih odaja koje su u međuvremenu uništene.
Danas se kroz centralni hodnik podruma prolazi od Rive direktno do Peristila, a prostor je ispunjen štandovima sa suvenirima, umetničkim slikama i nakitom od bračkog kamena. Bočne dvorane podruma koriste se za umetničke izložbe, pozorišne predstave, a globalnu popularnost stekle su kao lokacija snimanja kultne serije „Igra prestola” (Game of Thrones), gde su služile kao zmajeva dvorana kraljice Deneris Targarjen.
Iznad podruma, na ulazu u carski stan, nalazi se Vestibul — monumentalna kružna dvorana sa kupolom koja je u antici bila ukrašena mozaicima i kipovima. Danas kupola ima otvoren kružni otvor (okulus) ka nebu, a zahvaljujući fenomenalnoj akustici pod njenim svodovima svakodnevno nastupaju dalmatinske klape, izvodeći tradicionalne a capella pesme čiji se tonovi stapaju sa istorijom.
Grgur Ninski, Zlatna vrata i Narodni trg (Pjaca): od antike do renesanse
Ispred severnih Zlatnih vrata palate, u parku Đardin, uzdiže se kolosalna bronzana statua biskupa Grgura Ninskog, remek-delo najslavnijeg hrvatskog vajara Ivana Meštrovića iz 1929. godine. Grgur Ninski se u 10. veku zalagao za uvođenje narodnog slovenskog jezika i staroslovenskog glagoljaškog pisma u crkveno bogosluženje umesto latinskog jezika.
Kip je visok čak osam i po metara i odiše neverovatnom snagom i ekspresijom. Među turistima i meštanima postoji verovanje da dodirivanje velikog palca leve noge Grgura Ninskog donosi sreću i ispunjenje želja, zbog čega je bronzani palac tokom decenija uglačan do visokog zlatnog sjaja od miliona dodira posetilaca iz celog sveta.
Izlaskom kroz zapadna Željezna vrata ulazi se na Narodni trg (Pjaca), prvi trg koji se razvio izvan zidina palate u 13. veku. Pjacom dominira prelepa gotička zgrada Stare gradske većnice iz 15. veka sa elegantnim lođama i gradski sat sa dvadeset četiri cifre umesto uobičajenih dvanaest. Pjaca je vekovima bila centar splitskog građanskog života, gde su se nalazile prve knjižare, apoteke i kultne kafane poput „Kafane Central”.
Park-šuma Marjan: zelena pluća grada, pustinjačke crkvice i vidikovac Prva vidilica
Na zapadnom delu splitskog poluostrva uzdiže se šumovito brdo Marjan (178 metara nadmorske visine), koje građani Splita sa ponosom nazivaju „plućima grada”. Marjan je još 1964. godine proglašen park-šumom, a obuhvata preko tri stotine hektara guste mediteranske borove šume, alepskog bora, čempresa i autohtone makije, oivičen kilometrima uređenih staza za trčanje, vožnju bicikla i šetnju uz more.
Uspon na Marjan započinje iz slikovite stare ribarske četvrti Varoš kamenim stepenicama koje vode do platoa Prva vidilica. Ovde se nalazi kafe sa prostranom terasom odakle se pruža antologijski pogled na čitavu splitsku luku, Rivu, krovove palate, katedralu Sv. Duje i more sa ostrvima Brač i Šolta. Za ljubitelje prirode staza se nastavlja ka vrhu Telegrin i zoološkom vrtu.
Južne strme krečnjačke litice Marjana (marjanske stine) kriju fascinantne srednjovekovne crkvice i pustinjačke eremitaže usečene direktno u živu stenu: crkvu Svetog Nikole na Gori iz 13. veka, crkvu Gospe od Betlehema i crkvu Svetog Jere iz 15. veka gde su u pećinama živeli pustinjaci. Ispod stena pružaju se prelepe prirodne šljunkovite plaže Kašjuni i Bene sa čistim tirkiznim morem u dubokom hladu borova.
Plaža Bačvice i kult picigina: nematerijalna kulturna baština u plićaku
Samo desetak minuta hoda istočno od gradske luke i Rive nalazi se najpoznatije i najomiljenije gradsko kupalište — plaža Bačvice. Za razliku od većine kamenitih i šljunkovitih dalmatinskih plaža, Bačvice su prostrana prirodna plitka peščana uvala gde je dubina mora na pedeset metara od obale tek do kolena, sa finim morskim peskom koji pod nogama stvara prijatan osećaj mekoće.
Bačvice su u svetu poznate kao postojbina jedinstvenog sporta i društvenog fenomena — picigina. Picigin je nastao upravo na Bačvicama 1908. godine kada su splitski studenti doneli vaterpolo loptu iz Praga, ali kako je more u uvali bilo previše plitko za plivanje, počeli su da se dobacuju manjom lopticom. Igra se odvija u plićaku gde pet igrača dlanovima udara malu oguljenu tenisku lopticu (balun), održavajući je u vazduhu što duže bez pada u more.
Suština picigina nije takmičenje protiv protivnika, već atraktivnost, akrobatski skokovi i bacanje u plićak („panade”) radi očuvanja loptice u letu. Igra je postala toliko važan deo splitskog identiteta da je zvanično zaštićena kao nematerijalno kulturno dobro Republike Hrvatske, a tradicionalni novogodišnji turnir u piciginu igra se svakog 1. januara u podne, bez obzira na temperaturu mora i zimsku buru!
Splitska Riva, dalmatinska pašticada i gastronomski duh konoba
Dnevni boravak svakog Splićanina jeste Riva (Obala Hrvatskog narodnog preporoda) — prostrano šetalište duž mora ispred južnog pročelja Dioklecijanove palate, oivičeno palmama, belim tendama i stotinama stolova restorana i kafea. Sedeti na Rivi uz produženi espreso, gledati trajekte koji uplovljavaju i posmatrati prolaznike predstavlja suštinu splitskog koncepta „pomalo” — filozofije življenja bez stresa i žurbe.
Kulinarski vrhunac splitske i dalmatinske kuhinje jeste dalmatinska pašticada — carsko jelo od junećeg buta špikanog belim lukom, slaninom i karanfilićem, koji se marinira u kvasini (vinskom sirćetu) i potom satima lagano krčka sa crnim vinom, suvim šljivama, smokvama i muskatnim oraščićem dok sos ne postane taman i baršunast. Pašticada se obavezno poslužuje uz domaće njoke od krompira.
U starim splitskim konobama u četvrtima Radunica i Varoš obavezno probajte i crni rižot od sipe obojen prirodnim mastilom sa narendanim paškim sirom, brujet od škarpine i ugora, i desert splitsku tortu od oraha, smokava i suvog grožđa, uz gutljaj moćnog plavca malog sa obližnjih peljeških ili hvarskih padina.
Istorijsko zaleđe: antička Salona, tvrđava Klis i kupališta Bene i Kašjuni
Za potpuni doživljaj splitskog kraja neophodno je zakoračiti van samog centra grada:
Arheološki park Salona: Na svega pet kilometara severno od Splita, u današnjem Solinu, leže ostaci drevne Salone — prestonice rimske provincije Dalmacije koja je u doba procvata brojala preko 60.000 stanovnika. Ovde možete prošetati kroz monumentalni rimski amfiteatar koji je primao 18.000 gledalaca, videti terme, bazilike i starohrišćansku nekropolu Manastirine gde je sahranjen Sveti Dujam pre prenosa moštiju u palatu.
Tvrđava Klis: Smeštena na uskom kamenom grebenu između planina Mosor i Kozjak, ova neosvojiva srednjovekovna utvrda vekovima je branila ulaz u Split od turskih osvajača. Poznata po legendarnim kliškim uskocima, tvrđava je u modernom dobu stekla svetsku slavu kao lokacija snimanja grada Mirina u globalnoj seriji 'Igra prestola'. Sa bedema Klisa pruža se najspektakularniji panoramski pogled na ceo splitski zaliv, Kaštela i ostrva.
Kupališta podno Marjana: Kada letnje žege postanu prevelike, Splićani beže na plaže Kašjuni i Bene, skrivene u borovoj senci severnih i južnih padina Marjana, gde miris borovih iglica i kristalno more pružaju potpuni beg od gradske vreve.
