Morske orgulje i Pozdrav Suncu: gde more komponuje muziku pod Hičkokovim nebom
Na samom severozapadnom rtu zadarskog poluostrva, gde se gradska riva susreće sa otvorenim morem Zadarskog kanala, nalazi se jedna od najoriginalnijih urbanih instalacija na svetu — Morske orgulje (Morske orgulje). Projektovane od strane proslavljenog zadarskog arhitekte Nikole Bašića i otvorene u aprilu 2005. godine, Morske orgulje su nagrađene Evropskom nagradom za urbani javni prostor.
Konstrukcija se spolja vidi kao elegantno stepenište od belog bračkog kamena koje se u sedam sekcija od po deset metara spušta direktno u more. Ispod kamenih stepenika ugrađeno je trideset pet polietilenskih cevi različitih dužina, prečnika i nagiba, opremljenih labijalnim zviždaljkama. Kada talasi udaraju o obalu, potiskuju vazduh kroz cevi, stvarajući mistične, hipnotišuće akorde i tonove koji se prelivaju u beskonačnoj polifonoj harmoniji. More je ovde doslovno kompozitor i izvođač — što su talasi jači, zvuk je snažniji i dramatičniji, dok tokom mirnih večeri melodija zvuči poput nežnog podvodnog šapata.
Neposredno uz Morske orgulje postavljen je „Pozdrav Suncu”, takođe Bašićevo remek-delo. Reč je o velikom krugu prečnika dvadeset dva metra ugrađenom u kameno šetalište, sastavljenom od tri stotine višeslojnih solarnih staklenih ploča. Tokom dana ploče apsorbuju sunčevu svetlost i pretvaraju je u električnu energiju, da bi sa zalaskom sunca započela fascinantna svetlosna predstava — kompjuterski vođena igra boja koja imitira kretanje nebeskih tela i energiju morskih talasa. Upravo na ovom mestu je 1964. godine slavni režiser Alfred Hičkok izjavio: „Zadar ima najlepši zalazak sunca na svetu, neuporedivo lepši čak i od onog u Ki Vestu na Floridi!”.
Crkva Svetog Donata i rimski Forum: milenijumsko srce antičkog Jadera
Nekoliko stotina metara od morske obale otvara se prostrani plato na kome se susreću dva milenijuma istorije. Tu leži rimski Forum, najveći istraženi antički trg na istočnoj obali Jadrana, koji je osnovao prvi rimski car Avgust u 1. veku pre nove ere. Forum je nekada bio okružen raskošnim kolonadama sa mramornim stubovima, hramovima posvećenim Jupiteru, Junoni i Minervi i administrativnim bazilikama. Danas su na otvorenom sačuvani temelji hramova, delovi žrtvenika i monumentalni „stub srama” — originalni rimski stub sa kapitelom za koga su u srednjem veku vezivali prestupnike radi javnog sramoćenja.
Direktno na temeljima srušenog rimskog foruma, koristeći antičke mermerne blokove i spolije, u 9. veku je podignuta crkva Svetog Donata (prvobitno crkva Svetog Trojstva), najmonumentalniji predromanički sakralni objekat u Hrvatskoj i simbol grada Zadra. Ovu kružnu rotondu visoku dvadeset sedam metara dao je izgraditi zadarski biskup Donat, inspirisan arhitekturom dvorske kapele Karla Velikog u Ahenu i crkvom San Vitale u Raveni.
Unutrašnjost crkve je fascinantno svedena i monumentalna: centralni kružni prostor okružen je sa šest masivnih stubova i dva stuba koji nose galeriju (matroneum) na spratu. U podu crkve jasno su vidljivi uzidani antički rimski žrtvenici sa posvetama paganskim božanstvima. Zahvaljujući svojoj jedinstvenoj cilindričnoj konstrukciji, unutrašnjost crkve poseduje savršenu prirodnu akustiku, pa se u njoj već više od šest decenija održavaju čuvene Muzičke večeri u Svetom Donatu posvećene ranoj renesansnoj i baroknoj muzici.
Katedrala Svete Stošije: romanička kruna Dalmacije i vidikovac sa zvonika
Tik uz crkvu Svetog Donata uzdiže se katedrala Svete Stošije (Anastazije), najveća katedralna crkva u Dalmaciji. Ova monumentalna trobrodna bazilika građena je u 12. i 13. veku u zrelom romaničkom stilu sa elementima toskanske romanike. Njena prelepa zapadna fasada od belog kamena ukrašena je slepim arkadama i dvema raskošnim kamenim rozetama — donjom većom u stilu romanike i gornjom manjom u stilu rane gotike.
Unutrašnjost katedrale odiše svečanošću: mermerni ciborijum iznad glavnog oltara iz 1322. godine, drvene rezbarene horske klupe iz 15. veka i mermerni sarkofag sa moštima svete Stošije (sremacke mučenice iz Sirmijuma čije je telo preneto u Zadar u 9. veku) predstavljaju vrhunce sakralne umetnosti. U katedralu je 2003. godine ušao i papa Jovan Pavle II tokom svoje istorijske posete Zadru.
Pored katedrale stoji impozantni zvonik čija je gradnja započeta u 15. veku, a gornje spratove je krajem 19. veka u neoromaničkom stilu dovršio slavni engleski arhitekta Tomas Grejem Džekson. Uspon stepenicama na vrh zvonika nagrađuje se najboljim mogućim pogledom na Zadar: pred vama leži celo poluostrvo sa crvenim krovovima, ulica Kalelarga, Morske orgulje i plavi Zadarski kanal sa ostrvom Ugljan na horizontu.
Ulica Kalelarga i Narodni trg: žila kucavica i duh zadarske svakodnevice
Zadar ima mnogo lepih ulica, ali jedna je opevana u pesmama i utkana u identitet svakog građanina — čuvena Kalelarga (Široka ulica). Pružajući se pravolinijski od Narodnog trga do Foruma i crkve Svetog Donata, Kalelarga prati trasu glavne antičke rimske ulice Decumanus Maximus. O njoj se kaže da je starija i od samog grada, a za Zadrane ona je više od saobraćajnice — ona je pozornica života, mesto prvih ljubavi, večernjeg korzoa, druženja i slavlja sportskih pobeda.
Na istočnom početku Kalelarge leži Narodni trg, vekovno sedište gradske uprave još od srednjeg veka. Trgom dominira Gradska straža (Gradska straža) iz 1562. godine sa prepoznatljivim satnim tornjem koji neprekidno radi od 18. veka. Preko puta nje nalazi se renesansna Gradska lođa (Gradska loža) iz 13. veka, nekadašnja sudnica i većnica, a danas prestižni izložbeni prostor Narodnog muzeja.
Narodni trg je savršeno mesto da sednete na terasu kafea i naručite jutarnju kafu, posmatrajući meštane koji žure na obližnju živopisnu pijacu (peškariju) bogatu svežom ribom, blitvom, paškim sirom i maslinovim uljem.
Mletački odbrambeni sistem i Kopnena vrata: utvrđeni grad pod zaštitom UNESCO-a
Zadar je tokom 16. veka bio najmoćnija tvrđava Mletačke republike na Jadranu, ključna tačka odbrane pomorskih puteva od ekspanzije Osmanskog carstva. Zbog toga su Mlečani čitavo zadarsko poluostrvo opasali gigantskim sistemom renesansnih bedema, bastiona i kanala. Ovaj jedinstveni mletački odbrambeni sistem zvanično je 2017. godine upisan na UNESCO listu svetske baštine pod nazivom „Mletačka utvrđenja od 16. do 17. veka”.
Najlepši i najmonumentalniji spomenik ovog sistema jesu Kopnena vrata (Porta Terraferma), podignuta 1543. godine na ulazu u luku Foša po projektu proslavljenog veronskog renesansnog vojnog inženjera Mikelea Sanmikelija (Michele Sanmicheli). Vrata su izgrađena u stilu trijumfalnog luka od rustičnog kamena sa tri prolaza (središnjim za konje i kočije i dva bočna za pešake).
Fasadu Kopnenih vrata krasi grandiozni mletački krilati lav Svetog Marka isklesan u belom kamenu, kao i reljefni konjanički lik Svetog Krševana (Grisogona), zaštitnika grada Zadra, i grbovi mletačkih rektora. Neposredno uz vrata leži idilična mala lučica Foša sa kamenim mostom i privezanim drvenim barkama, gde se nalazi i jedan od najuglednijih ribljih restorana u Dalmaciji.
Liker Maraskino: tečno zlato zadarskih dominikanaca i carskih dvorova
Grad Zadar je u celom svetu prepoznatljiv po svom autentičnom piću — likeru Maraskino (Maraschino). Ovaj legendarni liker proizvodi se isključivo od autohtone dalmatinske višnje maraske (Prunus cerasus var. Marasca), koja na škrtom kraškom tlu zadarskog zaleđa (Ravnih kotara) i pod vrelim mediteranskim suncem razvija izuzetno visok nivo šećera i jedinstvenu, opojnu aromu koja ne postoji nigde drugde u svetu.
Recept za Maraskino stvorili su početkom 16. veka monasi dominikanskog manastira u Zadru pod latinskim nazivom „Rosolj” (Ros solis — sunčana rosa), koristeći ga u početku kao lekoviti eliksir za varenje i osveženje. Krajem 18. i u 19. veku zadarske porodice Drioli, Luxardo i kasnije industrija Maraska pretvorile su proizvodnju likera u globalni brend. Maraskino se pravi po komplikovanom postupku destilacije fermentisanih plodova maraske zajedno sa zgnječenim košticama (koje likeru daju karakterističnu bademastu notu), nakon čega destilat odležava u bačvama od jasenovog drveta.
Maraskino je bio omiljeno piće vodećih istorijskih ličnosti: u njemu su uživali francuski car Napoleon Bonaparta, ruski car Nikolaj I, britanska kraljica Viktorija, pisci Onore de Balzak i Ernest Hemingvej, a sanduci zadarskog maraskina pronađeni su čak i na potonulom brodu „Titanik”. Originalne boce i danas se prepoznaju po tradicionalnom ručnom opletu od sušene morske trave (šaša).
Muzej antičkog stakla, barkajoli i praktični saveti za posetu Zadru
Pored šetnje ulicama, ne propustite posetu jedinstvenom Muzeju antičkog stakla, smeštenom u obnovljenoj palati Kozoličić iz 19. veka na zidinama iznad luke. Reč je o specijalizovanom arheološkom muzeju koji čuva preko pet hiljada izuzetnih primeraka rimskog staklenog posuđa iz perioda od 1. veka pre n.e. do 5. veka n.e. pronađenih na lokalitetima u Zadru, Ninu i Asseriji. U potkrovlju muzeja nalazi se staklarska radionica gde majstori pred posetiocima demonstriraju tehniku duvanja stakla na užarenoj vatri.
Autentična tradicija koja u Zadru živi već više od osam vekova jesu zadarski barkajoli. Reč je o veslačima koji malim drvenim čamcima na vesla povezuju dva kraja gradske luke — od Đige (lukobrana) do Poluostrva — skraćujući pešački put građanima i turistima za samo nekoliko minuta. Zanimanje barkajola se prenosi sa kolena na koleno unutar istih porodica još od 14. veka!
Zadar je takođe idealna polazna tačka za obilazak čak pet nacionalnih parkova u okolini: Nacionalnog parka Paklenica (za planinare i penjače), Nacionalnog parka Kornati (arhipelag od 89 pustih ostrva do koga svakodnevno polaze brodski izleti), Krke, Plitvičkih jezera i Severnog Velebita. Tokom letnjih meseci za parkiranje na poluostrvu preporučuje se korišćenje javnih parkinga duž obale kralja Petra Krešimira IV ili velikog parkinga kod mosta.
