Zemun: Gardoš, milenijumska kula, dunavski kej i spori ritam

Zemunski identitet: grad u gradu sa panonskom dušom i vojnom granicom

Svaki rođeni Zemunac sa ponosom će vam reći da Zemun nije samo beogradska opština, već poseban grad sa sopstvenom viševekovnom istorijom, kulturom, arhitekturom i specifičnim, usporenim načinom života. Dok je Beograd vekovima bio osmanska tvrđava i orijentalna varoš, Zemun je od Karlovačkog mira 1699. pa sve do kraja Prvog svetskog rata 1918. godine bio pogranični grad Habzburške monarhije i Austro-Ugarske, centar Vojne granice i trgovačka kapija između Centralne Evrope i Balkana.

Ovaj istorijski diskontinuitet i danas je jasno vidljiv na svakom koraku: čim pređete most preko Save i uđete u Zemun, dočekuje vas prepoznatljivi srednjoevropski duh — barokne fasade pastelnih boja sa krovovima od crvenog biber-crepa, kaldrmisani trgovi, katoličke i pravoslavne crkve podignute u stilu klasicizma i bidermajera, kao i ušoreni sokaci koji se terasasto spuštaju ka širokom, moćnom Dunavu. Šetnja Zemunom pruža priliku da u istom danu doživite panonski spokoj Vojvodine i puls beogradske metropole.

Brdo Gardoš: srednjovekovna tvrđava, Sibinjanin Janko i Milenijumska kula

Najprepoznatljivija vizura Zemuna jeste brdo Gardoš — lesno uzvišenje iznad desne obale Dunava na kome se nalazilo najstarije utvrđeno jezgro grada, srednjovekovni Taurunum. Do vrha Gardoša vodi nekoliko romantičnih, strmih kaldrmisanih stepeništa i uskih uličica oivičenih starim kućama sa cvetnim kapijama i drvenim doksatima.

Srednjovekovna tvrđava i podvig Janoša Hunjadija

Na platou brda i danas se vide ostaci srednjovekovne tvrđave iz 14. i 15. veka sa četiri ugaone kružne kule od opeke. Upravo na ovom mestu odigrala se jedna od najslavnijih bitaka evropskog srednjeg veka — Opsada Beograda 1456. godine. Čuveni hrišćanski vojskovođa, erdeljski vojvoda Janoš Hunjadi (u srpskoj epskoj tradiciji opevan kao Sibinjanin Janko), uspeo je da sa svojom flotom šajkaša razbije tursku rečnu blokadu na Dunavu i natera vojsku silnog sultana Mehmeda II Osvajača na povlačenje.

Međutim, samo tri nedelje nakon velike pobede, u jeku epidemije kuge koja je harala vojnim logorom, slavni vojskovođa je preminuo upravo unutar zidina gardoške tvrđave 11. avgusta 1456. godine. U spomen na njegov herojski podvig, narod je kulu koja je kasnije podignuta na ovom mestu zauvek prozvao „Kula Sibinjanin Janka”.

Milenijumska kula (Kula na Gardošu)

Monumentalna kula koja danas dominira brdom podignuta je 1896. godine od strane ugarskih vlasti povodom proslave hiljadugodišnjice doseljavanja Mađara u Panonsku niziju (milenijuma). Izgrađena je po projektu budimpeštanskih arhitekata u eklektičnom stilu sa elementima romanike i gotike, od žute i crvene opeke i kamena, sa visinom od 36 metara.

Kula je kompletno restaurirana i otvorena za posetioce. U njenom prizemlju nalazi se umetnička galerija, dok se spiralnim stepeništem izlazi na otvoreni panoramski vidikovac na krovu kule. Sa ovog vidikovca pruža se verovatno najlepši pogled u celom Beogradu: pod vašim nogama leže krovovi starog Zemuna, zvonici Nikolajevske i Bogorodičine crkve, beskrajno plavetnilo Dunava po kome plove beli labudovi i rečni šlepovi, zelena džungla Velikog ratnog ostrva i silueta Kalemegdana na horizontu.

Donji grad: Nikolajevska crkva, Ičkova kuća i Magistratski trg

Silazak sa Gardoša vodi u Donji grad, istorijsko jezgro puno arhitektonskih rariteta i priča iz 18. veka:

• Nikolajevska crkva (1752): Najstarija pravoslavna crkvena građevina na celokupnoj teritoriji Beograda. Ova jednobrodna barokna crkva sa prepoznatljivim zvonikom čuva izuzetno vredan barokni ikonostas koji je 1762. godine oslikao znameniti zograf Dimitrije Bačević. U crkvi se čuva i čestica moštiju Svetog oca Nikolaja Mirlikijskog Čudotvorca, kao i retke stare rukopisne bogoslužbene knjige.
• Magistratski trg i Gospodska ulica: Administrativno i trgovačko središte starog Zemuna. Na trgu se uzdiže zgrada Magistrata iz 1823. godine (danas sedište Gradske opštine Zemun) u stilu klasicizma, kao i zdanje Zemunskog doma vazduhoplovstva sa monumentalnom skulpturom Ikara. Gospodska ulica je pešački korzo koji spaja Glavnu ulicu sa Dunavom, popločana kamenom i puna poslastičarnica, cvećara i knjižara.
• Ičkova kuća (1793): Na uglu Glavne i Vasilija Lisijeg nalazi se najstarija očuvana stambena zgrada u Zemunu. Kuća je pripadala Petru Ičku, znamenitom diplomati i ustaničkom poslaniku koji je 1806. godine u Carigradu u ime vožda Karađorđa pregovarao o čuvenom „Ičkovom miru”. Zgrada je tipičan primer varoške kuće prelaznog tipa sa mansardnim krovom i voltovima u prizemlju gde je nekada radila kafana „Kod kraljevića Marka”.
• Zemunska pijaca: Na Velikom trgu, neposredno uz crkvu Svetog Roka i obalu Dunava, nalazi se najšarmantnija pijaca u gradu. Ovde lokalni alasi svakog jutra na betonskim tezgama nude svežu rečnu ribu — smuđa, kečigu, šarana i soma — dok seljaci iz obližnjeg Srema donose čuvene lubenice, kupus i domaći mladi sir.

Karamatina kuća, Zemunski park i Franjevački samostan

Zemun krije još dva ambijenta od izuzetnog istorijskog i spomeničkog značaja koji svedoče o njegovoj multikulturalnoj prošlosti:

Karamatina kuća: svedok carskih i ustaničkih susreta

U Karamatinoj ulici broj 17 nalazi se kuća porodice Karamata, podignuta 1764. godine za trgovca Kuzmana Jovanovića, a koju je 1772. otkupio bogati cincarski trgovac Dimitrije Karamata. Zgrada je spomenik kulture od velikog značaja, građena u stilu baroka i klasicizma. Tokom Austro-turskog rata, u jesen 1789. godine, u ovoj kući je boravio austrijski car Josif II sa svojim vrhovnim štabom, a tokom Prvog srpskog ustanka 1806. godine u njoj je odsedao vožd Karađorđe Petrović sa vojvodama tokom pregovora sa austrijskim carskim vlastima. U kući se i danas čuva autentični nameštaj, porodični portreti koje su slikali Georgije Tenecki i Uroš Predić, kao i originalni carski grb Habzburga.

Zemunski park i tradicija obrazovanja

U jugozapadnom delu Donjeg grada prostire se zelena oaza Zemunskog parka, formiranog na mestu nekadašnjeg Kontumaca (karantina za putnike i robu koja je stizala iz Osmanskog carstva). U parku se nalaze dve istorijske crkve: barokna pravoslavna crkva Svetog arhangela Gavrila (1786) i katolička crkva Svetog Roka (1836), posvećena zaštitniku od kuge. U neposrednoj blizini uzdiže se monumentalno zdanje Zemunske gimnazije, osnovane carskim ukazom 1858. godine, čiji su đaci i profesori bili neki od najistaknutijih srpskih naučnika, akademika i pisaca.

Zemunski kej, riblje čarde, stanište labudova i plaža Lido

Nakon obilaska istorijskih spomenika, nezaobilazno je prepuštanje čarima Zemunskog keja (Keja oslobođenja). Široko, nekoliko kilometara dugačko šetalište pruža se tik uz vodu Dunava, zaštićeno drvoredima visokih platana i jablana:

Riblje čarde i kulinarski hedonizam

Zemunski kej je prestonica rečne gastronomije. Ovde posluje niz kultnih ribljih restorana i čardi („Šaran”, „Bela zora”, „Reka”, „Venecija”, „Dunavski cvet”) u kojima se decenijama služi neprikosnovena dunavska riblja čorba bez kostiju, kuvana po starim recepturama dunavskih alasa. Nakon čorbe, obavezno poručite hrskavo pečenu rečnu pastrmku, odreske soma na žaru ili prženu kečigu sa marinadom od peršuna i limuna, uz čašu hladnog fruškogorskog belog vina.

Beli labudovi na Dunavu

Zaštitni znak Zemunskog keja jeste velika kolonija belih labudova koji decenijama obitavaju uz samu obalu. Ptice su potpuno naviknute na ljude, prilaze šetačima na nekoliko centimetara i rado uzimaju hranu iz ruku, što predstavlja omiljenu atrakciju za porodice sa decom i pruža priliku za izvanredne fotografije iz neposredne blizine.

Veliko ratno ostrvo i letnja plaža Lido

Preko puta keja uzdiže se Veliko ratno ostrvo — netaknuta prirodna oaza na ušću Save u Dunav, zaštićena kao predeo izuzetnih odlika. Ostrvo je stanište za preko 190 retkih vrsta ptica močvarica (uključujući orla belorepana). Tokom letnjih meseci (jul i avgust), Vojska Srbije postavlja pontonski most koji spaja Zemunski kej sa peščanom plažom Lido na severnom špicu ostrva, stvarajući omiljeno gradsko kupalište sa plitkom vodom, odbojkom na pesku i prirodnim hladom šume.

Pametni telefon u Zemunu: panorame sa Gardoša, aplikacije za bicikl i kadriranje

Kako da vam pametni telefon pruži najbolje iskustvo tokom istraživanja Zemuna:

• Slikanje krovova sa vidikovca na Gardošu: Najbolje svetlo za fotografisanje sa vrha Milenijumske kule je u kasno popodne (dva sata pre zalaska sunca), kada sunce obasjava krovove kuća od crvenog crepa i stvara topao, zlatan odsjaj na površini Dunava. Koristite Glavno sočivo (1x) sa HDR režimom kako bi detalji arhitekture i oblaci na nebu bili kristalno jasni.
• Biciklistička navigacija duž reke: Od centra Beograda (Brankovog mosta) do Zemunskog keja vodi besprekorno uređena, ravna biciklistička staza dužine oko 6 km koja prati reku Savu i Dunav. U aplikaciji Komoot ili Google Maps izaberite biciklistički režim kako biste pratili stazu pored Ušća, Palate Srbija i hotela Jugoslavija bez susreta sa motornim saobraćajem.
• Fotografisanje labudova (Portretni režim): Prilikom snimanja labudova uz obalu, spustite se u čučanj kako bi kamera bila u visini očiju ptice. Prebacite na Portretni režim (Portrait Mode) — time ćete dobiti prekrasno zamućenu rečnu pozadinu (bokeh) sa svetlucavim kapljicama vode, dok će labud biti u savršenom oštrom fokusu.
• Prepoznavanje rečnih brodova (MarineTraffic): Dunav je međunarodni plovni put koridora VII. Ako vas zanima odakle plove ogromni teretni šlepovi i međunarodni kruzeri koji prolaze pored Zemuna, instalirajte besplatnu aplikaciju MarineTraffic. Uperite telefon ka brodu i saznajte njegov naziv, zastavu pod kojom plovi, polaznu luku i krajnje odredište (npr. Roterdam ili Konstanca).
• Zanatske poslastičarnice u Gospodskoj ulici: Nakon šetnje uz Dunav, svratite u neku od starinskih zemunskih poslastičarnica na Magistratskom trgu ili u Gospodskoj ulici. Probajte čuvene krempite sa hrskavim korama i pravim vanilin kremom, šampite ili domaći zanatski sladoled od lešnika i pistaća, koji se ovde pripremaju po recepturama starim gotovo čitav vek.

Zemun je mesto koje se ne obilazi u žurbi. Njegova čar leži u laganom koraku po kaldrmi Gardoša, mirisu riblje čorbe sa keja i pogledu na Dunav koji teče mirno, podsećajući nas na lepotu usporavanja i uživanja u svakom trenutku. Kada se u suton upale svetiljke na obali i odsjaji starogradskih kuća zatrepere na reci, shvatate zašto Zemunci sa tolikim ponosom i ljubavlju čuvaju duh svoje varoši.