Urbanizam riblje kosti: srednjovekovni genij arhitekture i prirodne ventilacije
Dramatično postavljen na malom ovalnom krečnjačkom poluostrvu koje se pruža u duboki Pelješki kanal, stari grad Korčula predstavlja jedno od najbriljantnijih i najbolje očuvanih urbanističkih ostvarenja srednjovekovnog Mediterana. Grad je u potpunosti opasan moćnim kamenim bedemima, bastionima i polukružnim kulama (među kojima se izdvajaju kula Zakerjan, Revelin i Kanavelić) koje su vekovima uspešno odolevale napadima gusara i osmanske flote.
Ono što Korčulu čini apsolutnim arhitektonskim unikatom jeste njen tlocrt u obliku riblje kosti. Središtem grada, po samom grebenu brda, pruža se glavna centralna ulica („kičma”), od koje se pod pravim uglom ka istoku i zapadu račvaju bočne uličice („rebra”). Međutim, ove bočne ulice nisu simetrične: ulice na zapadnoj strani grada su potpuno ravne kako bi hvatale prijatan i osvežavajući letnji zapadni vetar (maestral) i unosile ga u grad kao prirodni klima-uređaj. Nasuprot njima, ulice na istočnoj strani su blago zakrivljene kako bi razbile i blokirale udare hladne i razorne zimske bure!
Zahvaljujući ovom genijalnom urbanističkom planu iz 13. veka, unutar grada je uvek obezbeđeno prirodno strujanje vazduha, a stanovnici su bili zaštićeni od ekstremnih vremenskih nepogoda. Šetnja ovim kamenim uličicama, popločanim uglačanim pločama i premošćenim elegantnim kamenim gotičkim i renesansnim lukovima sa porodičnim grbovima, pruža vrhunsko estetsko uživanje.
Marko Polo: najslavniji svetski putnik, pomorska bitka 1298. i rodna kuća
Identitet grada Korčule neraskidivo je prepleten sa imenom najslavnijeg svetskog putnika i istraživača svih vremena — Marka Pola (1254–1324). Iako se u istoriografiji vode debate o tačnom mestu njegovog rođenja između Venecije i Korčule, vekovna lokalna tradicija, arhivski dokumenti o korčulanskoj trgovačkoj porodici De Polo i činjenica da je ostrvo vekovima bilo pod mletačkom upravom svedoče o dubokoj povezanosti Pola sa Korčulom.
Istorijski nepobitna činjenica jeste da se 7. septembra 1298. godine neposredno ispred zidina grada odigrala velika pomorska bitka kod Korčule između ratnih flota Mletačke republike i Republike Đenove. U ovoj krvavoj bici, u kojoj su Đenovljani do nogu potukli Mlečane, Marko Polo je učestvovao kao kapetan mletačke ratne galije. Tokom bitke Polo je ranjen i zarobljen, nakon čega je odveden u đenovljansku tamnicu.
Upravo u toj tamnici dogodio se jedan od najvažnijih događaja u istoriji svetske književnosti: Marko Polo je svoje fantastične uspomene sa dvadesetčetvorogodišnjeg putovanja kroz Kinu, Mongolsko carstvo i dvor Kublaj-kana izdiktirao svom zatvorskom drugu, piscu Rustičelu iz Pize. Tako je nastala čuvena knjiga „Il Milione” (Knjiga svetskih čuda), koja je Evropljanima po prvi put otkrila tajne Orijenta. U Korčuli posetioci mogu obići rodnu kuću Marka Pola sa vidikovcem i novootvoreni multimedijalni Centar za posetioce Marko Polo koji dočarava etape njegovog putovanja Putem svile.
Katedrala Svetog Marka: remek-delo Marka Andrijića i platna Tintoreta
Na najvišoj koti starog grada, na trgu Svetog Marka, uzdiže se monumentalna katedrala Svetog Marka, kruna korčulanskog graditeljstva. Građena tokom 15. i 16. veka, katedrala je remek-delo sinteze zrele gotike i rane renesanse, a u potpunosti su je podigli domaći majstori klesari koristeći beli krečnjak sa obližnjih ostrvca Vrnika i Badije.
Glavni neimar katedrale bio je lokalni genije Marko Andrijić, koji je izradio prelepu rozetu na pročelju, elegantnu kupolu i zvonik koji dominira vizurom grada. Glavni portal katedrale krase monumentalne figure Adama i Eve koji čuče na konzolama, dva ležeća lava i kip Svetog Marka. Unutrašnjost katedrale je trobrodna, sa stubovima koji nose prelomljene gotičke lukove.
Oltarski prostor čuva prvorazredno umetničko blago: sliku glavnog oltara koja prikazuje zaštitnike grada Svetog Marka, Svetog Jeronima i Svetog Bartolomeja naslikao je lično slavni mletački slikar Jakopo Tintoreto (Jacopo Tintoretto) 1550. godine. U nekadašnjoj Biskupskoj palati preko puta katedrale nalazi se Opatska riznica Svetog Marka, jedna od najbogatijih sakralnih zbirki na Jadranu sa delima Leonarda da Vinčija, Ticijana, relikvijarima i zbirkom renesansnih korčulanskih statuta iz 1214. godine.
Viteška igra Moreška: borbeni ples sa sabljama i drama oko oslobađanja bule
Korčula u celom svetu nosi slavu zahvaljujući Moreški — tradicionalnoj viteškoj igri sa mačevima koja se na ostrvu u kontinuitetu izvodi još od 17. veka. Iako se borbeni plesovi pod nazivom Moreška (od reči „Mavri” — u spomen na borbe hrišćana i Mavara na Mediteranu) nekada igrali širom Sredozemlja, Korčula je jedino mesto na svetu gde je ova viteška igra preživela do danas u svom izvornom, autentičnom obliku.
Moreška je dinamična dramsko-koreografska predstava koja prikazuje borbu između dve vojske: vojske Belog kralja (kralja Osmana) obučenog u crvenu odoru i vojske Crnog kralja (Mora) obučenog u crnu odoru. Radnja počinje kada Crni kralj Moro otme lepu devojku (bulu), verenicu Belog kralja. Kada bula odbije udvaranje Crnog kralja, sukob eskalira u žestoki oružani okršaj dve vojske.
Nakon uvodnog dijaloga (sforkata), započinje spektakularni boj sa pravim, teškim gvozdenim sabljama podeljen u sedam različitih koreografskih figura (kolapa). Borci (moreškanti) u brzom ritmu udaraju sabljama jednu o drugu, stvarajući zaglušujući zvuk i varnice u mraku, praćeni dramatičnom muzikom duvačkog orkestra. Na kraju Beli kralj pobeđuje Crnog kralja, oslobađa svoju dragu, a predstava se završava trijumfalnim poljupcem pod zvezdanim nebom na letnjoj pozornici podno gradskih kula.
Bela vinska elita: autohtoni pošip iz Čare i misteriozni grk iz peska Lumbarde
Ostrvo Korčula je neprikosnovena prestonica vrhunskih autohtonih belih vina u Hrvatskoj. U samom srcu ostrva, u kraškim poljima oko sela Čara i Smokvica, nastao je i vekovima se uzgaja pošip — jedno od najcenjenijih belih vina na Balkanu. Pošip je 1967. godine postao prvo hrvatsko belo vino sa zakonski zaštićenim geografskim poreklom.
Pošip daje suvo vino raskošne zlatnožute boje sa zelenkastim odsjajem, visokog alkohola (često oko 13–14%), sa intenzivnim aromama suve smokve, zrele marelice, badema i mediteranskog poljskog cveća, uz izraženu mineralnost. Poseta vinarijama u Čari i Smokvici (poput vinarija Pošip Čara, Nerica, Krajančić, Toreta) pruža priliku za degustaciju ovog vinskog zlata direktno iz podruma.
Još veći vinski kuriozitet jeste grk — izuzetno retka autohtona sorta grožđa koja uspeva isključivo na peščanim poljima sela Lumbarda, na istočnom špicu ostrva. Grk ima samo funkcionalno ženski cvet, pa se u vinogradima mora saditi zajedno sa plavcem malim radi oprašivanja. Grk daje moćno, suvo belo vino sa prijatnom gorčinom u završnici (otuda i naziv „grk” — gorkast), sa aromama bora, citrusa i zrele kruške, a zbog malih površina i limitirane proizvodnje predstavlja pravo kolekcionarsko blago.
Peščane plaže Lumbarde, klašuni, cukarini i korčulanska žrnovska makarunada
Samo pet kilometara jugoistočno od starog grada Korčule nalazi se mirno ribarsko i vinogradarsko naselje Lumbarda. Za razliku od kamenitih obala ostatka ostrva, Lumbarda je poznata po svojim retkim prirodnim peščanim plažama — plažama Vela Pržina i Bilin Žal. Zlatni fini pesak i plitko, toplo tirkizno more čine ove uvale idealnim mestom za porodice sa decom i celodnevno uživanje u kupanju sa pogledom na planinski greben Pelješca.
U Lumbardi je 1877. godine pronađen i najstariji pisani kameni spomenik na tlu Hrvatske — Lumbardska psefizma iz 4. veka pre nove ere. Ovaj grčki natpis na kamenu svedoči o osnivanju antičke naseobine Islanđana sa Visa (Ise) i donosi spisak imena prvih kolonista koji su dobili parcele zemlje na ovom prostoru.
Gastronomski ponos Korčule jesu žrnovski makaruni — tradicionalna domaća testenina koja se priprema u obližnjem selu Žrnovo tako što se komadići testa ručno motaju oko drvene igle za pletenje, a potom kuvaju i poslužuju sa bogatim goveđim gulašem (šugom) obogaćenim cimetom i klinčićem. Za kraj obroka nezaobilazni su tradicionalni tvrdi kolači: mirisni klashuni punjeni nadevom od oraha, badema i rakije od ruža (rozulina) i prhki cukarini umočeni u rakiju i posuti krupnim kristal-šećerom.
Ostrvca korčulanskog arhipelaga: jeleni lopatari na Badiji i kamenolom Vrnik
U Pelješkom kanalu neposredno ispred grada Korčule prostire se živopisni arhipelag od devetnaest malih ostrva i otočića (Korčulanski škoji). Najveće i najposećenije među njima jeste ostrvo Badija, do koga sa korčulanske rive svakih dvadesetak minuta polaze brzi taksi-čamci. Badijom dominira monumentalni franjevački samostan i crkva Uznesenja Marijinog iz 15. veka sa prelepim renesansnim kamenim klaustrom i reljefima u belom kamenu.
Ono što Badiju čini jedinstvenom atrakcijom za sve generacije jesu pitomi jeleni lopatari (Dama dama) koji slobodno žive na ostrvu. Jeleni su naseljeni pedesetih godina dvadesetog veka, a tokom decenija su se toliko navikli na prisustvo ljudi da bez ikakvog straha prilaze posetiocima na samom pristaništu i plažama, jedući jabuke, šargarepe i keks direktno iz ruke! Šetnja kružnom stazom dužine četiri kilometra oko Badije pod senkom borova, uz susrete sa jelenima i kupanje u tirkiznim uvalama, pruža bajkovit doživljaj.
Susedno ostrvce Vrnik je jedino naseljeno ostrvce u arhipelagu i kolevka korčulanskog kamenarstva. Na Vrniku se nalazi čak dvadeset devet napuštenih kamenoloma iz kojih se još od rimskog doba vadio najfiniji beli krečnjak. Danas je stara seoska škola na Vrniku pretvorena u šarmantni umetnički paviljon i restoran, a kristalno čisto more i kamene pontone čine ga omiljenim utočištem za miran i intiman dan na moru.
